نشانی: تهران، خیابان استاد مطهری، خیابان فجر (جم سابق)، کوچه نظری، پلاک 4
کدپستی: 48161-15887
تلفن: 88814288
دورنگار: 88841448
پست الکترونیک:
info@paymanonline.com
نقل مطالب فصلنامۀ پیمان تنها پس از هماهنگی با مسئولان فصلنامه، با ذکر کامل منبع (به صورت لینک کامل و ذکر نام مؤلف) و بدون هرگونه دخل و تصرف میسر است.

ارمنیـان قیصریـه در گـذر رویـدادها[1]‏

نویسنده: آرپی مانوکیان

وجود  روابط  سیاسی،  اقتصادی  و  فرهنگی  قیصریه[2]‏  با  ارمنستان  از  گذشته  های  دور  سبب  پیوند  برخی  رویدادهای  آن  با  تاریخ  ملت  ارمنی  شده  و  بر  ‏اتفاقاتی  تأثیرگذار  بوده  که  گاه  نقش  تعیین  کننده  ای  در  سرنوشت  این  ملت  ایفا  کرده  اند.  از  آنجایی  که  قیصریه  در  دوران  کهن  یکی  از  سکونتگاه  های  ‏کاپادوکیه[3]‏  محسوب  می  شد  مدارکی  که  نخستین  نشانه  های  حضور  ارمنیان  را  در  عرصۀ  تاریخ  در  قیصریه  به  اثبات  رساند  در  ارتباط  با  این  ناحیه  و  ‏رویدادهای  آن  است.  [4]‏  کاپادوکیه  در  دوران  کهن  به  لحاظ  نظامی  و  سیاسی  در  زمرۀ  سرزمین  هایی  قرار  داشته  که  توجۀ  فاتحان  و  حکمرانان  را  در  دوره  ‏های  مختلف  به  خود  جلب  کرده.  لذا،  اسناد  و  مدارک  فراوانی  در  ارتباط  با  تاریخ  آن  موجود  است  و  متون  متعدد  مطالبی  را  به  تفصیل  دربارۀ  اتفاقات  ‏و  نبردهای  روی  داده  در  آن  به  ثبت  رسانده  اند.‏

رویکردی  اجمالی  به  تاریخ  کاپادوکیه  حاکی  از  آن  است  که  این  سرزمین  در  سدۀ  ششم  پیش  از  میلاد  ازآن  دولت  ماد  بوده[5]‏  و  از  آن  پس،  تا  زمان  فروپاشی  ‎مادها  توسط  کوروش  (559  ـ  529  ق  م)،  در  محدودۀ  سرزمین  های  تحت  فرمان  آنها  قرار  داشته.  بر  طبق  مدارک  متعدد  و  کتیبه  های  بر  جای  مانده  به  طور  ‏یقین  در  دورۀ  حکومت  هخامنشیان  کاپادوکیه  درتابعیت  این  دولت  بوده  و  سالانه،  غیر  ازمالیات  نقدی،  1,500  اسب،  2,000  قاطر  و  50,000  رأس  حشم  ‏دیگر  به  دولت  هخامنشی  پرداخت  می  کرده.  بر  مبنای  منابع  یونانی،  که  شرح  مفصلی  در  ارتباط  با  راه  های  احداث  شده  در  دورۀ  هخامنشیان  ارائه  داده  اند،  ‏کاپادوکیه  یکی  از  نواحی  مهم  در  مسیر  راه  شاهی  بود  به  گونه  ای  که  این  جاده  پس  از  عبور  از  رود  هالیس[6]‏  به  آنجا  می  رسید  و  سپس  تا  کیلیکیه  امتداد  ‏می  یافت.  [7]‏

در  دوره  های  بعد،  اسکندر  در  طی  فتوحات  خویش  بر  کاپادوکیه  سلطه  یافت  [8]‏  و  پس  از  مرگ  و  تقسیم  متصرفات  وی  بین  سردارانش،  این  سرزمین  به  ‏اومن،[9]‏  منشی  اسکندر،  واگذار  شد.  [10]‏‏

کاپادوکیه  در  دوران  سلطنت  سلوکیان  گذرگاهی  برای  دستیابی  به  ارمنستان  بود[11]‏‏  و  مدتی  تحت  حاکمیت  سلوکیان  قرار  داشت  سپس  مستقل  شد  و  حکومتی  ‏پادشاهی  از  سلسلۀ  خاندان  آریارات  ادارۀ  آن  را  در  دست  گرفت.  بر  مبنای  اسناد  یونانی،  که  دربارۀ  نخستین  نشانه  های  ظهور  شهر  قیصریه  و  تاریخ  آن  ‏مطالبی  به  ثبت  رسانده  اند،  در  دورۀ  حکومت  یکی  ازپادشاهان  آن  به  نام  آریارات  چهارم[12]‏‏  (220ـ163ق  م)  شهری  به  نام  ماژاک[13]‏‏  در  کاپادوکیه  بنا  ‏شد.  این  شهر  در  دوران  حکومت  سلسلۀ  آریارات  به  منزلۀ  پایتخت  آن  بوده  وگاهی  با  عنوان  یوسبیا[14]‏‏  نیز  ذکر  شده.  ماژاک  در  دوره  های  بعد  همچنان  ‏مرکزیت  و  اهمیت  خود  را  در  کاپادوکیه  حفظ  کرد  و  پس  از  ورود  رومیان  و  تسخیر  این  شهر  توسط  آنان  به  افتخار  قیصر  روم،  گایوس  هولیوس  ‏اکتاویوس[15]‏‏  (27  ق  م  ـ  14م)،  قیصریه  نام  گرفت(در  17م).  [16]‏‏

 

ارمنیان  قیصریه  (از  دوران  کهن  تا  اوایل  سدۀ  بیستم  میلادی  )‏

از  قدیمی  ترین  اسناد  ارمنی  که  به  تاریخ  قیصریه  در  دورۀ  باستان  اشاره  کرده،  متن  مورخ  نامی،  موسس  خورناتسی[17]‏‏  است.  نوشته  های  او  در  ارتباط  با  این  ‏شهر  شامل  بخش  هایی  از  توصیفات  وی  دربارۀ  آرام[18]‏‏  و  شرح  فتوحات  او  در  سرزمین  های  غربی  است.  بر  طبق  روایت  خورناتسی  آرام  در  ادامۀ  فتوحات  ‏خود  متوجۀ  سرزمین  های  غربی  شد  و  به  سوی  کاپادوکیه  حرکت  کرد.  او  در  نزدیکی  این  ناحیه،  در  مکانی  که  به  گفتۀ  خورناتسی  در  زمان  نگارش  متن  ‏خویش  کساریا[19]‏‏  نامیده  می  شده،  توقف  کرد  و  از  آنجایی  که  هر  لحظه  احتمال  داشت  با  اقوام  مختلفی  که  در  این  سرزمین  ها  سکونت  داشتند  روبه  رو  شود  تصمیم  ‏گرفت  مدتی  در  کساریا  بماند  ‎و  از  هرگونه  نبرد  شتاب  زده  ای  اجتناب  ورزد.  پس  از  ‏چندی،  ناگزیر  به  رویارویی  با  تیتانیان  پایاپیس  کاقیان[20]‏‏  شد  و  در  طی  نبردی  او  را  شکست  داده  و  از  حدود  متصرفاتش  بیرون  راند.  آرام  پیش  از  بازگشت  ‏به  ارمنستان،  به  منظور  حفاظت  از  نواحی  تصرف  شده،  فردی  به  نام  مشاک[21]  را  به  عنوان  والی  این  ناحیه  تعیین  کرد  و  بخشی  از  سپاهیان  خویش  را  ‏دراختیار  او  قرارداد.  دیری  نپایید  که  مشاک  ‎در  ناحیۀ  تحت  فرمان  خویش  شهری  به  نام  خود  بنا  کرد  و  به  دور  آن  حصاری  از  استحکامات  و  دیوارهای  ‏دفاعی  ساخت‏.‏  ‏

خورناتسی  در  ادامۀ  روایت  خویش  در  ارتباط  با  تاریخ  بنیان  قیصریه  چنین  بیان  کرده  که  در  طی  زمان  نام  این  شهر  تغییر  یافته  و  از  سوی  ساکنان  آن  ‏ماژاک  خوانده  شده  است  و  بعدها  با  حضور  اقوام  دیگری،[22]  که  سبب  رشد  و  ترقی  شهر  شدند،  به  کساریا  شهرت  یافته.  ‏

سرزمین  کاپادوکیه  در  طی  دوران  حکومت  تیگران  دوم  (95  ـ  55  ق  م)  [23]  به  یکی  از  مسائل  مهم  مورد  اختلاف  بین  ارمنستان،  پونتوس[24]  و  روم  تبدیل‏  شد.  [25]

در  سال  99  پیش  از  میلاد،  پادشاه  پونتوس،  میهردات  یوپاتور(111ـ63  ق  م)  [26]در  طی  فتوحات  خویش  بر  کاپادوکیه  تسلط  یافت  لیکن  چند  ‏سال  بعد  با  ورود  سربازان  رومی  و  نفوذ  آنها  ناگزیر  به  خروج  از  این  سرزمین  شد.‏

حضور  رومیان  در  کاپادوکیه  و  افزایش  قدرت  آنها  تهدیدی  جدی  برای  حکومت  های  سرزمین  های  مجاور،  یعنی  ارمنستان  و  پونتوس،  محسوب  می  شد.  از  این  رو،  ‏لشگرکشی  به  کاپادوکیه  به  منظور  تصرف  آن  و  غلبه  بر  رومیان  اولویت  سیاست  خارجی  تیگران  و  میهردات  را  تشکیل  داد.  در  جریان  اجرای  مقدمات  این  ‏سیاست  میهردات،  که  نیت  تصرف  سرزمین  های  وسیعی  را  در  ذهن  می  پروراند،  زودتر  از  تیگران  وارد  عمل  شد  و  برای  اینکه  با  خاطری  آسوده  وارد  جنگ  ‏با  رومیان  مستقر  در  کاپادوکیه  شود  تصمیم  گرفت  با  پیشنهاد  صلح  به  تیگران  او  را  به  منزلۀ  هم  پیمان  خویش  در  نبرد  با  رومیان  همراه  سازد.  تیگران  ‏نیز،  که  مقاصد  فراوانی  در  جهت  توسعۀ  قلمرو  خویش  داشت،  از  پیشنهاد  میهردات  استقبال  کرد  و  در  94  پیش  از  میلاد  پیمان  سیاسی  و  نظامی  بین  ‏آنها  به  منظور  نبرد  در  برابر  رومیان  مستقر  در  سرزمین  های  متعدد  نواحی  غربی،  به  ویژه  کاپادوکیه،  منعقد  شد.  در  جریان  این  پیمان  طرفین  متعهد  شدند  در  ‏صورت  تصرف  این  سرزمین  محدودۀ  جغرافیایی  آن  می  بایست  ازآن  میهردات  و  غنائم  جنگی  و  اسرا  به  تیگران  تعلق  گیرد.  ‏

متعاقب  انعقاد  این  پیمان  در  93  پیش  از  میلاد  نیروهای  مشترک  ارمنستان  و  پونتوس  به  سوی  کاپادوکیه  حرکت  کردند،  درکارزاری  با  رومیان  ‏روبه  رو  شدند،  آنان  را  مجبور  به  عقب  نشینی  کردند  و  بر  کاپادوکیه  تسلط  یافتند.  یک  سال  بعد،  بر  مبنای  تصمیم  و  تصویب  سنای  روم،  لشگری  به  سوی  ‏کاپادوکیه  حرکت  کرد  و  درطی  نبردی  با  غلبه  بر  نیروهای  نظامی  مشترک  ارمنی  و  پونتوس،  بار  دیگر  کاپادوکیه  در  تصرف  نیروهای  رومی  قرار  ‏گرفت.  ‏

این  سرزمین  حدود  یک  سال  تحت  تصرف  و  نفوذ  رومیان  باقی  ماند  تا  اینکه  سپاهیان  تیگران  به  فرماندهی  دو  تن  از  سرداران  خود،  میتراس[27]و  باگواس،[28]  ‏موفق  به  تصرف  کاپادوکیه  شدند.  هم  زمان  با  تصرف  کاپادوکیه  توسط  نیروهای  نظامی  تیگران  سپاهیان  پونتوس  نیز  متصرفاتی  در  بخش  هایی  از  این  ‏سرزمین  به  دست  آوردند.‏

چند  سال  بعد،  در  پی  تصمیم  دیگری  از  سوی  سنای  روم،  لشگری  به  کاپادوکیه  اعزام  شد  که  بر  سپاهیان  ارمنی  ولشگریان  پونتوس  مستقر  در  آنجا  غلبه  کرد  وکاپادوکیه  را  تصرف  نمود.  ‏

از  آن  پس  بارها  کاپادوکیه  به  صحنۀ  نبردهای  ارمنیان،  پونتوس  و  رومیان  و  موفقیت  های  مقطعی  آنان  تبدیل  شد.  چنانکه  در  78پیش  از  میلاد  تیگران  ‏پس  از  بنای  شهر  تیگراناکرت[29]  به  منظور  توسعه  و  افزودن  شمار  جمعیت  ساکن  در  آن  با  لشگرکشی  به  کاپادوکیه  و  تسخیر  پایتخت  آن،  ماژاک،[30]  بیست  هزار  اسیر  جنگی[31]  را  به  تیگراناکرت  و  سایر  شهرهای  ارمنستان  برده  و  اسکان  داد.‏

در  سال  های  بعد  کاپادوکیه،  که  در  تصرف  رومیان  و  در  زمرۀ  متحد  آنها  قرار  داشت،  بار  دیگر  صحنۀ  نبردهای  تیگران  و  سپاهیانش  در  برابر  ‏رومیان  گردید.  او  دراواخر  68  پیش  از  میلاد  طی  لشگرکشی  موفق  به  عبور  از  رودخانۀ  فرات  و  تسخیر  کاپادوکیه  شد  لیکن  این  پیروزی  چندان  ‏پایدار  نماند  و  با  پیشروی  سپاهیان  روم  در  بهار  67  پیش  از  میلاد  رومیان  بر  تیگران  غلبه  و  او  را  وادار  به  عقب  نشینی  کردند.  [32]  به  این  ترتیب  ‏کاپادوکیه  پس  از  سپری  کردن  نبردهای  متعدد  به  تصرف  رومیان  در  آمد.  [33]  ‏

کاپادوکیه  و  به  تبع  آن  قیصریه  در  طی  سده  های  دوم  و  سوم  میلادی  نقش  مهمی  در  ورود  مسیحیت  به  ارمنستان  ‏داشته  اند.  [34]  این  امر  سبب  شد  که  در  دهه  های  ابتدایی  پذیرش  دیانت  مسیح  در  ارمنستان  با  نهادهای  دینی  قیصریه  ‎به  منزلۀ  یکی  از  مهم  ترین  ‏مراکز  مذهبی  آناتولی  میانه[35]  روابط  مذهبی  خاصی  شکل  گیرد.  [36]

در  نوشته  های  خورناتسی،  قیصریه  خاستگاه  مذهبی  سورپ  گریگور  لوساووریچ[37]  ذکر  شده  و  برخی  روایت  هایش  حاکی  از  آن  است  که  سورپ  گریگور  از  ‏دوران  طفولیت  تعلیمات  مذهبی  خویش  را  درآنجا  گذرانده.  [38]

پس  از  پذیرش  مسیحیت  از  سوی  تردات  (298  ـ  330  م)  [39]  و  اعلام  رسمیت  آن  به  عنوان  دین  رسمی  ارمنستان  سورپ  گریگور  از  سوی  تردات  عنوان  ‏سراسقف  را  دریافت  کرد[40]  و  با  همراهی  هیئتی  متشکل  از  امرا،  بزرگان  و  جمعی  از  سپاهیان  با  شکوه  و  جلال  فراوان  عازم  قیصریه  شد  و  در  آنجا  ‏توسط  اسقف  اعظم  وقت،  قووندیوس،[41]  تقدیس  یافت.  پس  از  گریگور  تا  زمان  حکومت  پاپ  (‏‎‎‏369ـ374م)  [42]  تمامی  مقامات  روحانی،  که  درجۀ  سراسقفی  ‏در  ارمنستان  دریافت  می  کردند،  از  کلیسای  قیصریه  و  از  سوی  اسقف  اعظم  آنجا  تقدیس  یافته  اند.  [43]  ‏

در  اوخر  سدۀ  هشتم  میلادی  و  در  دوران  تسلط  اعراب  بر  ارمنستان  و  هم  زمان  با  تشدید  شورش  های  نظامی  ارمنیان  در  برابر  اعراب[44]  خیل  عظیمی  از  ‏ارمنیان،  که  در  شرایط  سختی  به  سر  می  بردند،  به  سرزمین  های  واقع  در  محدودۀ  حکومت  بیزانس  مهاجرت  کردند.  از  سویی،  در  پی  سیاست  ‏امپراتوری  بیزانس،  که  قصد  داشت  از  نیروی  نظامی  ارمنیان  در  برابر  اعراب  استفاده  کند  و  بر  این  اساس  برخی  از  سرزمین  های  واقع  در  سرحدات  مناطق  ‏تحت  سلطۀ  آنها  را  به  اسکان  مهاجران  ارمنی  اختصاص  داده  بود،  دیری  نپایید  که  بر  شمار  این  مهاجران  افزوده  شد  و  کاپادوکیه،  که  در  زمرۀ  مناطق  ‏مهاجرپذیر  بود،  محل  سکونت  جمعیت  انبوهی  از  مهاجران  ارمنی  شد  به  گونه  ای  که  به  زودی  بخش  اعظمی  از  جمعیت  ساکنان  این  شهر  را  ارمنیان  ‏تشکیل  می  دادند.  [45]

در  1022م  شهر  قیصریه  از  سوی  واسیل  دوم  (976  ـ  ‏‏1025م)  [46] ‏  به  داویت  آرتزونی[47]  واگذار  شد.  [48]  اورهایتسی،[49]  مورخ  نامی  ارمنی،  شرح  مفصلی  از  چگونگی  و  علت  واگذاری  ‏قیصریه  به  داویت  به  ثبت  رسانده.  بر  طبق  نوشته  های  او  واسیل،  که  با  شورش  امیری  به  نام  نیکپور[50]  روبه  رو  شده  بود،  با  انعقاد  پیمان  اتحادی  از  داویت  ‏خواست  تا  شورش  او  را  سرکوب  کند.  داویت  موفق  به  غلبه  بر  نیکپور  شد  و  پس  از  مدتی  سپاهیان  حامی  او  نیز،  که  در  برابر  نیروهای  داویت  مقاومت  می  کردند،  شکست  خورده  و  ‏مجبور  به  عقب  نشینی  شدند.  واسیل  که  از  شنیدن  خبر  سرکوب  شورش  نیکپور  بسیار  خوشحال  شده  بود  به  پاس  خدمات  داویت  شهرهای  قیصریه  و  تزامنداو[51]  ‏را  به  او  واگذار  کرد.  [52]

منابع  ارمنی،  چند  سال  پس  از  این  واقعه،  مهاجرت  جمعیت  قابل  توجهی  از  ارمنیان  را  به  سوی  کاپادوکیه  به  ثبت  رسانده  اند  درطی  سال  های  بعد  ‎نیز  ‏شمار  ‏مهاجران  ارمنی  از  نواحی  مختلف  حوزۀ  حکومت  باگراتونیان  به  سوی  کاپادوکیه  افزایش  یافت.  [53]

رویدادهای  مربوط  به  دورۀ  حکومت  گاگیک  دوم  (43/1042  ـ  1045م)  [54]  نیز  مهاجرت  شمار  زیادی  از  ساکنان  ارمنی  را  به  قیصریه  و  برخی  نواحی  تابع  آن  به  همراه  داشت.  پادشاهی  باگراتونی،  که  در  نتیجۀ  نبردهای  پیاپی  تضعیف  شده  بود،  رمق  های  باقی  ماندۀ  خود  را  صرف  حفاظت  شهر  آنی[55]  از  گزند  ‏حملات  متوالی  سپاهیان  بیزانس  کرده  بود.  طی  1044م  سپاهیان  بیزانس  سه  بار  پیاپی  آنی  را  مورد  تهاجم  قرار  داده  و  در  همۀ  این  ‏حملات  با  مقاومت  سپاهیان  گاگیک  روبه  رو  شدند  و  شکست  خوردند.  شکست  های  مکرر  بیزانس  در  پای  دیوارها  و  حصارهای  شهر  آنی  سبب  تغییر  سیاست  ‏آنها  شد.  بر  این  اساس  آنها  با  ترفندی  و  به  بهانۀ  پیشنهاد  صلح  گاگیک  را  به  قسطنطنیه  دعوت  و  او  را  وادار  کردند  تا  شهر  آنی  را  به  امپراتوری  ‏بیزانس  واگذار  نماید  در  مقابل  حکومت  برخی  نواحی  و  سرزمین  های  واقع  در  نزدیکی  قیصریه  را  در  اختیار  او  نهادند.  [56]  به  این  ترتیب،  شهرهای  پیزو[57]  و  کالون  ‏‏ـ  پقاد  (کالان  ـ  پاقاد)  [58]  در  حوزۀ  اختیارات  گاگیک  قرار  گرفت.  [59]  دیری  نپایید  که  با  مرگ  داویت  آرتزرونی،  شهر  قیصریه  نیز  در  در  1045م  تحت  فرمان  گاگیک  درآمد.  [60]  ‏

پس  از  استقرار  گاگیک  در  نواحی  مذکور  شمار  زیادی  از  ساکنان  ارمنی  از  نواحی  هم  جوار  از  جمله  پونتوس  به  سوی  ‏سرزمین  های  تحت  فرمان  او  مهاجرت  کردند  و  سکنا  گزیدند.  [61]  این  مهاجرت  ها  سبب  کوچ  بسیاری  از  امرای  محلی  به  محدودۀ  سرزمین  های  تحت  سلطۀ  بیزانس  شد  چنان  که  در  1065م،  پادشاه  ارمنی  قارص  با  واگذاری  سرزمین  های  تحت  حکومت  خویش  به  امپراتوری  بیزانس  آنجا  را  ترک  و  در  مقابل،  حکومت  ‏چند  ناحیه  از  جمله  شهر  تزامانداو[62]  را  دریافت  کرد  و  در  این  نواحی  مستقر  شد.  شمار  زیادی  از  ارمنیان  نیز  به  همراه  او  مهاجرت  کرده  ‏و  افزون  بر  تزامانداو  بخش  اعظمی  از  آنان  در  شهر  قیصریه  ساکن  شدند.  [63]

هم  زمان  با  انتقال  قدرت  سیاسی  برای  مدت  کوتاهی  مقر  سراسقفی  نیز  به  قیصریه  انتقال  یافت  و  گریگور  دوم  پاهلاوونی[64]  ‏به  عنوان  مقام  سراسقفی  تزامانداو  منصوب  شد.  لیکن،  در  1079م،  پس  از  کشته  شدن  گاگیک  در  قلعۀ  کیزیسترا[65]  به  دست  یونانیان  و  ‏مهاجرت  شمار  زیادی  از  ارمنیان  قیصریه  به  سوی  کیلیکیه[66]  سر  اسقف  تزامانداو  نیز  آنجا  را  ترک  کرد.[67]

اواخر  سدۀ  یازدهم  میلادی،  هم  زمان  با  رشد  و  رونق  تجارت  در  قیصریه،  بر  شمار  ارمنیان  آن  افزوده  شد  و  قیصریه  درمسیر  ارتباطی  کیلیکیه،  ارزروم،  ‏طرابوزان،  قسطنطنیه  و  حتی  ایران  و  شهر  تبریز  قرار  گرفت.  این  شهر  به  یکی  از  مهم  ترین  سکونتگاه  ها  و  محل  فعالیت  ارمنیان  تبدیل  شد  و  به  زودی  ‏اسقف  نشینی  مرکب  از  شورای  مذهبی  در  آن  تأسیس  گردید.  [68]  ‏

مدارک  حاکی  از  آن  اند  که  قیصریه  در  اواخر  سدۀ  دوازدهم  میلادی  کماکان  اهمیت  و  جایگاه  مذهبی  خود  را  در  ارتباط  با  کلیسای  سنتی  ارمنستان  حفظ  کرده.  ‏اسنادی  که  دربارۀ  حیات  مذهبی  ارمنیان  قیصریه  گزارشاتی  به  ثبت  رسانده  اند  اشاراتی  به  حضور  هوهاننس،[69]  اسقف  ارشد  قیصریه،  در  شورایی  مذهبی،  که  ‏در  1179م  درهرومکلا[70]  توسط  یونانیان  برگزار  شد،  داشته  اند.‏

قیصریه  شاهد  حضور  امرا  و  پادشاهان  ارمنی  کیلیکیه  و  فتوحات  آنها  نیز  بوده.  مطالبی  در  ارتباط  با  تصرف  قلعۀ  کیزیسترا  به  دست  توروس  اول  ‏‏(1100  ـ  1129م)  [71]  به  ثبت  رسیده  نیز  توصیفاتی  در  ارتباط  با  پادشاه  لوون  دوم  (1187  ـ  1219م)  [72]  و  تسخیر  شهر  آراگلیان[73]  در  1186م  ذکر  ‏شده  است.  [74]  ‏

قیصریه  در  اوخر  سدۀ  دوازدهم  میلادی  تحت  سلطۀ  سلجوقیان  قرار  گرفت.  سپس،  در  نیمۀ  نخست  قرن  سیزدهم  میلادی  توسط  مغولان  تسخیر  و  در  ‏نهایت،  در1471م  ضمیمۀ  امپراتوری  عثمانی  شد.  [75]  از  این  تاریخ  به  بعد  ‎اطلاعات  دقیق  تری  دربارۀ  حیات  اجتماعی،  اقتصادی  و  مذهبی  ارمنیان  ‏قیصریه  و  چهره  های  ماندگار  آن  در  عرصۀ  مذهب،  اقتصاد،  ادبیات،  هنرو  فرهنگ  ارمنی  به  ثبت  رسیده.  [76]

از  آغاز  سدۀ  هفدهم  میلادی،  شهر  قیصریه  به  واسطۀ  تجار  ارمنی  آن  در  بازارهای  اروپایی[77]  به  منزلۀ  یکی  از  مراکز  مهم  مشاغل  و  حرف  مختلف  ‏شناخته  شده  بود.  بر  اساس  برخی  نوشته  های  سیاحان  و  مسافرانی  که  از  این  شهر  عبور  کرده  اند  ارمنیان  قیصریه  به  حرفه  های  متعددی  همچون  نجاری‏،  معماری،  نقاشی،  کنده  کاری  و  حکاکی  بر  روی  سنگ  اشتغال  داشتند  که  در  بین  این  حرفه  ها  معماری  و  مهارت  استادان  ارمنی  آن  از  جایگاه  خاصی  ‏برخوردار  بوده.  کارگاه  هایی  نیز  در  زمینۀ  پنبه  و  پارچه  بافی  وجود  داشت  که  شمار  زیادی  از  کارگران  ارمنی  در  آن  مشغول  به  کار  بودند.‏

در  سدۀ  نوزدهم  میلادی،  این  شهر  به  لحاظ  جمعیتی  به  منزلۀ  یکی  از  مهم  ترین  سکونتگاه  های  ارمنیان  در  حوزۀ  امپراتوری  عثمانی  به  حساب  می  آمد.  ‏بر  طبق  آمار  استخراج  شده  در  1800م  این  شهر  نزدیک  به  پنجاه  هزار  نفر  سکنه  داشته  که  از  این  میان  ده  هزار  نفر  را  ارمنیان  تشکیل  می  ‏دادند.  بر  اساس  گزارشات  برخی  سیاحان  جمعیت  این  شهر  در  نیمۀ  دوم  سدۀ  نوزدهم  میلادی  رشد  داشته  و  به  تبع  آن  شمار  ارمنیان  ساکن  در  ‏آن  نیز  افزایش  یافته  است.  بر  اساس  آمارغیر  رسمی  موجود  در  نوشته  های  برخی  از  شرق  شناسانی  که  در  نیمۀ  دوم  سدۀ  نوزدهم  از  کاپادوکیه  عبور  ‏کرده  و  مدتی  نیز  در  قیصریه  توقف  نموده  و  از  آن  بازدید  کرده  اند  در  1852م  این  شهر  52,630  نفر  سکنه  داشته  که  از  این  تعداد  پانزده  هزار  نفر  ‏را  ارمنیان  تشکیل  می  دادند.‏

قیصریه  در  زمرۀ  شهرهایی  بود  که  در  نیمۀ  دوم  سدۀ  نوزدهم  میلادی  با  پشت  سر  گذاردن  فئودالیسم  به  سوی  روابط  بورژووازی  حرکت  کرد  و  کارخانه  های  متعددی  در  آن  احداث  شد.[78]  کارخانۀ  پارچه  بافی  ای  که  برادران  گاسرچیان[79]  در  1856ـ  1857م  بنیان  نهادند  کارخانه  ای  مجهز  بود  که  سیصد  نفر  ‏از  استادان  و  کارگران  پارچه  باف  در  آن  مشغول  به  کار  بودند.  [80]  ‏

از  اوایل  سدۀ  نوزدهم  میلادی  قالی  بافی  نیز،  که  جزو  فعالیت  های  ساکنان  ارمنی  روستاهای  اطراف  قیصریه  محسوب  می  شد،  به  منزلۀ  یکی  از  حرفه  های  مهم  از  سوی  شهروندان  ‏ارمنی  قیصریه  مورد  توجه  قرار  گرفت[81]  و  به  زودی  فرش  های  بافته  شده  در  این  شهر  به  منزلۀ  یکی  از  تولیدات  مرغوب  توسط  تجار  ‏ارمنی  به  بازارهای  مهم  عرضه  شد.  دیری  نپایید  که  براهمیت  فرش  بافی  و  نقش  مؤثر  آن  در  رونق  حیات  اقتصادی  ارمنیان  قیصریه  افزوده  شد  و  با  احداث  کارگاه  هایی  امکان  تمرکز  قالی  باف  ها،  که  در  ابتدا  در  منازل  خود  به  این  کار  اشتغال  داشتند،  فراهم  گردید  و  با  این  اقدام  میزان  تولید  افزایش  یافت.  در  ‏‏1880م،  نیکوقوس  نالباندیان[82]  اقدام  به  ایجاد  کارخانۀ  قالی  بافی  در  قیصریه  نمود.  در  این  کارخانه،  که  صدها  کارگر  مشغول  فعالیت  بودند،  فرش  هایی  از  ‏جنس  پنبه  بافته  و  تولید  می  شد.  از  آن  پس  فرش  بافی  به  یکی  از  مهم  ترین  مشاغل  ارمنیان  قیصریه  تبدیل  شد  که  امکان  معاش  ‏صدها  خانوار  را  فراهم  می  کرد.  هنر  قالی  بافی  قیصریه  در  اواخر  سدۀ  نوزدهم  به  دوران  اوج  خود  رسید  به  گونه  ای  که  سالانه  حدود  هزار  تخته  فرش  پنبه  ای  و  ‏ابریشمی  توسط  استادان  فرش  باف  تولید  می  شد  و  تجار  قیصریه  از  محل  فروش  آنها  موفق  به  کسب  35  ـ  40  هزار  سکۀ  طلا  در  سال  می  شدند.‏

در  کنار  فرش  بافی،  طلا  سازی  نیز  از  مهم  ترین  رشته  های  هنری  رایج  در  بین  ارمنیان  قیصریه  بود  و  یکی  از  مهم  ترین  منابع  درآمد  شماری  از  ‏ارمنیان  ساکن  در  این  شهر  محسوب  می  شد.‏ 

 

Click to enlarge
تصویر1: دورنمایی از شهر قیصریه (احتمالاً اواخر سدۀ نوزدهم ـ اوایل سدۀ  بیستم میلادی)‏
 

 ‏ 

تجارت  نیز،  که  در  حیات  اقتصادی  ارمنیان  قیصریه  ازسابقه  ای  طولانی  برخوردار  بود،  در  اوایل  سدۀ  نوزدهم  میلادی  دوران  اوج  خود  را  سپری  می  کرد.  فعالیت  بسیاری  از  ‏بازرگانان  ارمنی  قیصریه  به  این  شهر  محدود  نمی  شد  و  آنها  از  طریق  قسطنطنیه  روابط  تجاری  خود  را  گسترش  داده  و  دفاتر  تجاری  نیز  در  ‏برخی  از  شهرهای  اروپایی  تأسیس  کردند.  به  زودی،  در  نتیجۀ  فعالیت  تجار  ارمنی  که  ثروت  هنگفتی  از  درآمد  حاصل  از  داد  و  ستد  به  دست  آورده  بودند  قیصریه  به  ‏یکی  از  مراکز  تجاری،  که  سهم  بزرگی  در  تعیین  روابط  اقتصادی  ایفا  می  کرد،  تبدیل  شد.‏

هم  زمان  با  رونق  اقتصاد  مقولۀ  فرهنگ  نیز  رشد  چشمگیری  یافت.  به  زودی،  کتاب  فروشی  هایی  در  قیصریه  ایجاد  شدند  که  کتاب  های  با  ارزشی  را  از  ‏نویسندگان  مشهور  به  زبان  های  انگلیسی  و  فرانسه  عرضه  می  کردند.  [83]  مدارس  شمار  بیشتری  از  دانش  آموزان  را  به  خود  جلب  کرده  و  پلی  ارتباطی  با  ‏قسطنطنیه  و  مراکز  فرهنگی  فراسوی  آن  ایجاد  کردند  که  درنتیجۀ  این  ارتباطات  سطح  فرهنگی  ارمنیان  مقیم  در  قیصریه  ارتقا  یافت.  [84]

در  شهر  قیصریه،  سه  کلیسای  سنتی  ارمنی  وجود  داشت  که  در  مجاورت  همۀ  آنها  مدارسی  واقع  و  فعال  بودند.  به  این  ترتیب،  در  مجاورت  کلیسای  ‏سورپ  گریگور  لوساووریچ  به  کمک  مالی  خیری  به  نام  گیوموشیان[85]  مدرسه  ای  تأسیس  شده  بود  که  بیشترین  شمار  دانش  آموزان  را  به  خود  اختصاص  ‏می  داد.‏  ‎در  مدارس  مجاور  سورپ  آستواتزاتزین[86]  و  سورپ  سارکیس،[87]  دو  کلیسای  دیگر  ارمنیان  قیصریه،  نیز  جمعی  از  دانش  آموزان  مشغول  تحصیل  ‏بودند.  افزون  بر  مدرسه  های  مذکور  به  همراهی  و  کمک  مالی  برخی  از  خیران  ارمنی  مدارس  شبانه  روزی،  مهدکودک  و  مکانی  برای  نگهداری  کودکان  بی  سرپرست  نیز  ایجاد  ‏شدند.  [88]

 

Click to enlargeClick to enlarge
تصویر2: نمای خارجی کلیسای سورپ گریگور لوساووریچ
شهر قیصریه ‏
 
تصویر3: محوطۀ کلیسای سورپ گریگور لوساووریچ
شهر قیصریه (1899م)‏
 

 

شواهد  و  مدارک  تاریخی  گویای  این  مطلب  اند  که  در  میان  سه  کلیسای  سنتی  ارمنی  قیصریه  کلیسای  سورپ  گریگور  لوساووریچ،  که  در  محله  ای  ارمنی  نشین  قرار  داشت،  از  اهمیت  ‏خاصی  برخوردار  بوده.  ‏قدیمی  ترین  سندی  که  دربارۀ  کلیسای  مذکور  مطالبی  به  ثبت  رسانده  تاریخ  ساخت  آن  را  1191م  ذکر  کرده.  این  کلیسا  در  سال  1859م  در  حالی  که  تقریباً  در  آستانۀ  ویرانی  قرار  داشت  با  حمایت  مالی  تمامی  طبقات  جامعۀ  ارمنی  قیصریه،  اعم  از  ثروتمندان  و  فقرا،  بازسازی  و  مرمت  شد.  [89]

 

Click to enlargeClick to enlarge
تصویر4: دانش آموزان و معلمان مدرسۀ عالی
دیر سورپ کاراپت (1898م) ‏
 
تصویر5: دانش آموختگان مدرسۀ عالی
دیر سورپ کاراپت (1900م)‏
 
Click to enlarge
تصویر6: دانش آموختگان مدرسۀ عالی دیر  سورپ کاراپت (1901م)‏
 

هم  زمان  با  رشد  اقتصادی  و  فرهنگی،  ارمنیان  قیصریه  پیشرو  بسیاری  از  فعالیت  های  علمی  و  گسترش  آن  در  شهرها  و  روستاهای  ارمنی  نشین  اطراف  ‏قیصریه  بودند.‏  ‎در  1848م،  خانوادۀ  گیولبنکیان[90]  در  تالاس[91]  مدارس  جداگانه  ای  مختص  دختران  و  پسران  ایجاد  کردند.  در  1888م،  به  کوشش  اسقف  قیصریه،  تردات  پالیان[92]  و  کمک  مالی  خانوادۀ  یسایان[93]  در  محوطۀ  دیر  سورپ  کاراپت[94]  مدرسه  ای  عالی  تأسیس  گردید  که  به  زودی  به  ‏مهم  ترین  مرکز  علمی  و  فرهنگی  ارمنیان  در  قیصریه  و  شهرها  و  روستاهای  ارمنی  نشین  واقع  در  محدودۀ  آن  تبدیل  شد.  از  میان  دانش  آموزانی  که  در  ‏این  مدرسه  به  تحصیل  اشتغال  داشتند  چهره  های  دینی  و  علمی  بسیاری  به  عرصۀ  فرهنگ  ارمنی  تقدیم  شدند.  [95]  ‏

دیرسورپ  کاراپت  واقع  در  افکره[96]  در  طی  سده  های  متمادی  یکی  از  مراکز  مذهبی  ارمنیان  قیصریه  بوده.  قدیمی  ترین  ‏سندی  که  دربارۀ  این  دیر  مطالبی  ذکر  کرده  به  1206م  باز  می  گردد.  روایات  مختلفی  در  ارتباط  با  بنای  این  دیر  رایج  است.  برخی  بنای  آن  ‏را  به  سورپ  تادئوس[97]  در  سدۀ  نخست  میلادی  و  برخی  دیگر  به  گریگور  لوساووریچ  در  سدۀ  چهارم  میلادی  نسبت  می  دهند.  این  دیر،  که  از  اماکن  ‏زیارتی  ارمنیان  محسوب  می  شد،  در  طول  ماه  های  تابستان  پذیرای  شمار  زیادی  از  زائرانی  بود  که  در  اتاق  های  واقع  در  ‏محوطۀ  آن  اسکان  داده  می  شدند.  [98]

دیر  سورپ  آستواتزاتزین  در  تومارزا[99]  نیز  از  قدیمی  ترین  اماکن  مذهبی  ارمنیان  قیصریه  به  شمار  می  آید.  این  دیر  در  فاصلۀ  سال  های  1570ـ1580م  به  یکی  از  مهم  ترین  مراکز  فرهنگی  تبدیل  و  بعدها  در  1784م  مدرسه  ای  شبانه  روزی  در  آن  تأسیس  شد  که  تا  اوایل  قرن  بیستم  فعال  بود.  [100]

 

آچاریان  در  نوشته  های  خود  تعداد  28  کلیسا  و  چهار  دیر  را  در  22شهر  و  روستای  ارمنی  نشینی،  که  در  اطراف  قیصریه  وجود  داشته  اند،  به  ثبت  رسانده.  ‏همچنین،  به  یک  کلیسا  نیز  مختص  ارمنیان  کاتولیک  در  شهر  قیصریه  اشاره  کرده.  [101]  ‏

جملگی  نهادهای  مذهبی،  فرهنگی  و  اقتصادی  ارمنیان  قیصریه  تا  1915م  فعال  بوده  اند...  .  [102]‏

 

منابع

پاسدرماجیان،  هراند.  تاریخ  ارمنستان.  ترجمۀ  محمد  قاضی.  تهران:  زرین  1377.‏

پیرنیا،  حسن.  ایران  باستان.  تهران:  نشر  علم،  1373،  ج  1ـ3.‏

گیرشمن،  ر.  ایران  از  آغاز  تا  اسلام.  ترجمۀ  محمد  معین.  تهران:  شرکت  انتشارات  علمی  و

    فرهنگی،1372.‏

مانوکیان،آرپی.  «آنی  اسطوره  ای  ناکام».  پیمان.  س12.  ش  46.  زمستان  1387.‏

مانوکیان،  آرپی.  «پادشاهی  ارمنی  کیلیکیه  از  پیدایش  تا  خاموشی».  پیمان.  س  17.  ش62.  زمستان

    1391.‏

ممتحن،  حسینعلی.  کلیات  تاریخ  عمومی  (تاریخ  ملل  قدیم  مشرق  و  یونان  و  روم  ).  تهران:  مرکز  چاپ  و   

    انتشارات  دانشگاه  شهید  بهشتی،1370،ج1.‏

 

Abrahamyan,  A.  G.  Hamarod  Ourvagitz  Hay  Gaghtavayreri  Badmootiun.Yerevan:  Haybedhrad,  1964.‎

Acharyan,  Hrachia.  Hay  Gaghtakanootian  Badmootiun.  Yerevan:Hrachia  Acharyani  Anvan  Hamalsaran,  2002.‎

Aghayan  &  Others.Hay  Joghoverti  Badmootiun.Yerevan:Haykakan  SSH  Gidootiunneri  Academia,  1974.  vol.  5.‎

Alboyadjian,  Arshag.  Badmootiun  Hay  Gaghtakanootian.  Qahire  :  Nor  Asdgh  Debaran,  1941,  vol.1.‎

Ayvazyan,  Hovhannes  &  Others.  Hay  Spiurki  Hanragidaran.Yerevan:  Haykakan  Hanragidaran  Heradarakchootiun,  2003‎.

Darbinyan,  M.  Kesaria  «Haykakan  Sovedakan  Hanragidaran».Yerevan:  Haykakan  SSH  Gidootiunneri  Academia,1979,  vol.5.‎

Ghazaryan,  Hayk.  Arevmedahayeri  Sotsial  ـ  Dendesakan  Yev  kaghakakan  Katsootiune  (1800  ـ  1870  TT).  Yerevan:  ‎Haykakan  SSH  Gidootiunneri  Academia,  1967.‎

Khorenatsi,  Movses.  Hayots  Badmootiun.Targ.  Neratz,Tzanot.St.  Malkhasyants.Yerevan:  Hayastan,  1997.‎

Lastivertsi,  Aristakes.  Badmootiun.  Targ.  V.  A.  Gevorgyan.  Yerevan:  Hayastan,  1971.‎

Melik  ـ  Bakhshyan,  S.T    &  Others.  Hay  Joghoverti  Badmootiun  Eskezbits  minchev  XVIII  dari  verje.Yerevan:  Yerevani  ‎Hamalsarani  Heradarakchootiun,  1975.‎

Oorhayetsi,  Mateos.  Jamanakagerootiun.  Targ.  Hrach  Bartikyan.  Yerevan:  Hayastan,  1973.‎

Parsamyan,  V.  A  &  Others.  Hay  Joghoverti  Badmootiun.  Yerevan:  Loois,  1965,  vol.  2.

www.efkere.com

www.Kayserikilisesi.org

 

www.virtualani.org

منابع  تصاویر

تصویر  1:‏

Darbinyan,  M.  Kesaria  «Haykakan  Sovedakan  Hanragidaran».  Yerevan:  Haykakan  SSH  Gidootiunneri  Academia,1979,Vol.  5,  ‎P.  386.‎

تصاویر  2،3و10:‏

www.Kayserikilisesi.org

تصاویر  4،  5،  6،  7  و  8  :‏

www.efkere.com

تصاویر  9و11:‏

www.virtualani.org/tomarza/

 

 

پی  نوشت  ها:

1ـ  نوشتار  حاضر  نگاهی  اجمالی  بر  چگونگی  حضور  و  حیات  ارمنیان  درشهر  قیصریه  و  برخی  شهرها  و  روستاهای  اطراف  و  تابع  آن  داشته  و  سعی  کرده  از  طریق  بررسی  برخی  از  رویدادها  بخش  هایی  ‏از  جنبه  های  اجتماعی،  اقتصادی،  سیاسی  و  مذهبی  ساکنان  ارمنی  این  شهر  را  ارائه  دهد.  شایان  ذکر  است  که  در  روند  پژوهش،  آن  دسته  از  منابع  و  اسناد  مورد  استفاده  قرار  گرفته  اند  که  از  ‏طریق  آنها  امکان  استخراج  اطلاعات  بیشتر  و  دقیق  تری  از  این  بخش  از  تاریخ  قیصریه  وجود  داشته.  نیز،  به  منظور  جلوگیری  از  پراکندگی  مطالب  و  حفظ  نظم  و  ارائۀ  اطلاعاتی  جامع  از  بحث  ‏پیرامون  تاریخ  مفصل  قیصریه  و  پرداختن  به  رویدادها  و  اتفاقاتی  که  خارج  از  حدود  عنوان  و  موضوع  اصلی  بوده  خودداری  شده.  در  ضمن،  به  تبعیت  از  منابع  ارمنی،  تاریخ  قیصریه  در  روزگار  ‏کهن  در  ذیل  تاریخ  کاپادوکیه  بررسی  شده.      ‏

2ـ  در  ارمنی  کساریا  (‏Kesaria‎‏)  نامیده  می  شود.  در  متون  تاریخی  مختلف  به  صورت  کایزریا  (‏Caesarea‏)  گایسری(‏Gayseri‏)  گایسریا    ‏(‏Gaiseria‏)‏  ‎قیصری  وقیصریه  آمده.  گاهی  به  ‏صورت  سزاریه  و  سزاره  نیز  نوشته  شده.  امروزه،  با  عنوان  کایسری  (‏Kayseri‏)،  مرکزاستانی  به  همین  نام  است  که  در  محدودۀ  جغرافیایی  کشور  ترکیه  واقع  شده.  ر.ک:‏

M.  Darbinyan,  Kesaria  «Haykakan  Sovedakan‏  ‏Hanragidaran»  (Yerevan:  Haykakan  SSH  Gidootiunneri  Academia,1979)  ,vol.  5,  p.  386.‎     

3ـ  درمتون  ارمنی  کاپادووکیا  (‏Kapadovkia‏)  .  ‏           

4ـ  ر.ک:‏

Hrachia  Acharyan,  Hay  Gaghtakanootian  Badmootiun  (Yerevan:  Hrachia  Acharyani  Anvan  Hamalsaran,  2002),  p.531&532;  Arshag  ‎Alboyadjian,  Badmootiun  Hay  Gaghtakanootian  (Qahire:  Nor  Asdgh  Debaran,  1941),vol.1,  p.9‎;‎    Hovhannes  Ayvazyan  &  Others,  Hay  Spiurki  Hanragidaran  (Yerevan:  Haykakan  Hanragidaran  Heradarakchootiun,  2003),  p.180‎.  

Darbinyan,  ibid.,  p.386.‎ 

Halys 

در  ترکی  قزل  ایرماق،کزل  ‎ایرماک  (‏Kizilirmak‏).‏

7ـ  حسن  پیرنیا،  ایران  باستان  (تهران:  نشر  علم  ،1373)،  ج1،  ص  191و244و  ج2،  ص  1285،  1476،1489و  1638.  ‏           

Acharyan,  ibid,  p.153 

Eumen 

10ـ  پیرنیا،  همان  ،ج3  ،ص  1967.‏        

11ـ  ر.گیرشمن،  ایران  از  آغاز  تا  اسلام،  ترجمۀ  محمد  معین  (تهران:  شرکت  انتشارات  علمی  و  فرهنگی  ،1372)،  ص  259.‏    

‎Ariarat  IV  ‎12ـ

‎Majhak13ـ 

در  برخی  متون  به  صورت  مازاکا  (‏Mazaka‏)    نیز  نوشته  شده.‏

Yevsebia  (Eusebia‎)14ـ 

Gaios  Hulius  Octavios  (Gaius  Julius  Octavius)‎15ـ 

Darbinyan,  ibid.16ـ 

Movses  Khorenatsi‎17ـ 

Aram18ـ 

خورناتسی  آرام  را  از  اعقاب  هایک  و  جد  قوم  ارمنی  معرفی  کرده  و  شرح  مفصلی  دربارۀ  جنگ  ها  و  فتوحات  او  به  ثبت  رسانده.  محققان  متأخر  بر  مبنای  نوشته  های  خورناتسی  و  اطلاعات  موجود  ‏درسنگ  نبشته  های  آشوری  یقین  دارند  که  آرام  (860  ـ  843ق  م)  پایه  گذار  دولت  اورارتو  و  نخستین  پادشاه  آن  بوده  است‏.‏  مورخان  ارمنی  بر  این  باورند  که  ملت  های  دیگر  بر  اساس  نام  آرام  قوم  او  ‏را  آرمن  خطاب  کرده  اند.  ر.ک:‏

V.  A  .  Parsamyan  &  Others,  Hay  Joghoverti  Badmootiun  (Yerevan:  Loois,  1963),  vol.  1,  p.  10.‎

نیز  حسینعلی  ممتحن،  کلیات  تاریخ  عمومی  (تاریخ  ملل  قدیم  مشرق  و  یونان  و  روم)  (تهران:  مرکز  چاپ  و  انتشارات  دانشگاه  شهید  بهشتی،1370)،  ج1،  ص  483و484‏.

19ـ  منظور  همان  قیصریه  است  که  در  متن  اصلی  خورناتسی،  به  زبان  ارمنی،  کساریا  ذکر  شده.‏  

Titanian  Paiapis  Kaghian20ـ 

بر  طبق  نوشته  های  خورناتسی  او  پیش  از  فتوحات  آرام  توانسته  بود  دربرخی  سرزمین  های  غربی  و  از  جمله  کاپادوکیه  متصرفاتی  به  دست  آورد.‏

Meshak21ـ 

خورناتسی  او  را  ‏«فردی  از  قوم  آرام»  معرفی  کرده.‏

22ـ  خورناتسی  نامی  از  اقوام  ذکر  شده  نبرده  است.    ‏        

Movses  Khorenatsi,  Hayots  Badmootiun.Tzanot,  Targ.  Neratz.  St.  Malkhasyants  (Yerevan:  Hayastan  ,  1997),  p.  91.              ‎

23ـ  از  سلسلۀ  پادشاهی  آرتاکسیاس  ارمنستان.‏         

Pontus24ـ 

سرزمینی  واقع  در  شمال  ارمنستان  و  در  امتداد  دریای  سیاه.  نک:  هراند  پاسدرماجیان  ،  تاریخ  ارمنستان،  ترجمۀ  محمد  قاضی(تهران:  زرین،1377)،  ص  49.‏

Acharyan,  ibid,  p.153.25ـ  ‎

Mihrdat  Yevpator26ـ 

به  صورت  (‏Mithridates  VI‎‏  وMithridates  Eupator‏)  نیز  آمده  .مهرداد  ششم  ملقب  به  اوپاتور  از  حکمرانان  پنتوس. 

Mitras‎ 27ـ

                                                              Bagouas‎ 28ـ

                                                                                                      Tigranakert29ـ

Parsamyan  &  Others,  ibid,  p.168  -178‎;  Alboyadjian,vol.1,p.109.30ـ

Acharyan,  ibid.‎31ـ 

Parsamyan  &  Others,  ibid,p.183  -  187.‎32ـ 

Acharyan,  ibid.‎33ـ 

S.T.  Melik  ـ  Bakhshyan‏  ‏&  Others,  Hay  Joghoverti  Badmootiun  Eskezbits  minchev  XVIII  dari  verje  (Yerevan:  Yerevani  34ـ 

Hamalsarani  ‎Heradarakchootiun,  1975),  p.225‎;    Parsamyan  &  Others,  ibid,  p.284.‎‎

35ـ  نک:‏

www.Kayserikilisesi.org.‎      

Acharyan,  ibid,  p.532;‎  Alboyadjian,vol.1,  p.  9236ـ 

Soorp  Grigor  Loosavorich37ـ 

مروج  دیانت  مسیح  و  پایه  گذار  کلیسای  سنتی  ارمنستان.‏

Khorenatsi  ,ibid,  p.  186,188  &19038ـ 

Terdat  III39ـ 

پادشاه  ارمنستان  از  سلسلۀ  آراشاگونیاتس.‏

40ـ  پاسدرماجیان،  همان  ،  ص  120.‏   

Ghevondius41ـ 

Pap42ـ 

پادشاه  ارمنستان  از  سلسلۀ  آراشاگونیاتس.‏

43ـ    در  پی  برخی  تغییرات  در  دوران  پادشاهی  پاپ،  مراسم  تقدیس  مقام  سر  اسقفی  مستقل  از  نهادهای  مذهبی  قیصریه  اعلام  ‏شد.  ر.ک:‏

Acharyan,  ibid,  p.532.

44ـ  پاسدرماجیان،  همان،  ص  154.‏     

A.  G.Abrahamyan,  Hamarod  Ourvagitz  Hay  Gaghtavayreri  Badmootiun  (Yervan:  Haybedhrad,  1964),  p.50&51.‎45ـ 

Vassil  II(Basil  II  )46ـ 

امپراتور  بیزانس.

Davit  Artzrooni47ـ 

حکمران  امارت  ارمنی  سباستیا  در  سدۀ  یازدهم  میلادی.  ‏

Darbinyan,ibid,  p.  38648ـ 

Oorhayetsi  ‎49ـ 

Nikepor50ـ 

Tzamendav51ـ 

شهری  پرنعمت  واقع  در  حدود  قیصریه.  آچاریان  آن  را  شهری  محصور  در  قلعه  های  متعدد  در  نزدیکی  قیصریه  دانسته.  ‏

Mateos  Oorhayetsi,  Jamanakagerootiun,  Targmanootiun,  Neratzootiun  &  Tzanotagerootiun.  Hrach  Bartikyan  (Yerevan:  52ـ 

Hayastan,  1973),  p.34.‎‎

Alboyadjian,  ibid,  vol.1,  p.24353ـ 

Gagik  II54ـ 

آخرین  پادشاه  سلسلۀ    باگراتونی.‏

 

Ani55ـ 

پایتخت  دولت  باگراتونی  .  نک:  آرپی  مانوکیان،  «آنی،  اسطوره  ای  ناکام  »،  پیمان،  س12،  ش  46  (زمستان  1387)  :  76  ـ80.‏

Parsamyan  &  Others,  ibid,  vol.2,  p.62  &  63;  Alboyadjian,  ibid,  p.24456ـ 

Pizoo57ـ 

آچاریان  پیزو  را  شهری  در  حدود  قیصریه  دانسته.  بر  مبنای  برخی  تحقیقات  محل  فعلی  پیزو  باشکوی  (‏Başkoy‏)  در  استان  قیصریۀ  کنونی  تعیین  شده.‏

Kalon  Peghat(Kalan  Paghat)‎58ـ 

آچاریان  موقعیت  آن  را  درنزدیکی  شهر  قیصریه  دانسته.  برخی  تحقیقات  اخیر  کالون  پقاد  را  اینجسو  (‏Incesu‏)  در  استان  قیصریۀ  ترکیۀ  کنونی  دانسته  اند.  ‏

Acharyan,ibid,  p.532‎‏  ‏;  Oorhayetsi,  ibid,  p.6359ـ 

‎Darbinyan,ibid,  p.386  ;  Aristakes  Lastivertsi,  Badmootiun,  Targ.  V.  A.  Gevorgyan  (Yerevan:  Hayastan,  1971),  p.37  60ـ

  Hovhannes  ‎Ayvazyan  &  Others,  ibid,  p.180.‎

Acharyan,ibid,  p.53261ـ 

Oorhayetsi,  ibid,  p.9962ـ 

‎Darbinyan,  ibid,  p.38663ـ 

Grigor  II  Pahlavuni64ـ 

kizistra65ـ 

قلعه  ای  معروف  در  مسیری  مرتبط  با  شهر  قیصریه  و  در  نزدیکی  آن.  تحقیقات  اخیر  آن  را  یشیل  حیصار(‏Yeşilhisar‏)  در  استان  قیصریۀ  ترکیۀ  کنونی  دانسته  اند.‏

66ـ  این  مهاجران  پایه  های  پادشاهی  ارمنی  کیلیکیه  را  بنیان  نهادند.  نک:  آرپی  مانوکیان،  «پادشاهی  ارمنی  کیلیکیه  از  پیدایش  تا  خاموشی»،  پیمان  ،  س16،  ش  62  (زمستان  1391)  :  183ـ‏‏227.‏ 

Acharyan,ibid,  p.53367ـ 

Darbinyan‎,ibid,  p.38668ـ 

Hovhannes69ـ 

Hromkla70ـ 

Toros  I71ـ 

حکمران  امارت  ارمنی  کیلیکیه.‏

Levon  II72ـ 

پادشاه  حکومت  ارمنی  کیلیکیه.‏

Araglian73ـ 

آچاریان  موقعیت  این  شهر  را  وسط  دو  شهر  قونیه  (کونیا  ‏Konya‏  فعلی  )  و  آدانا  و  در  مسیر  ارتباطی  با  شهر  قیصریه  تعیین  کرده.‏

Acharyan,ibid,  p.53374ـ 

Darbinyan‎,ibid,  p.38675ـ 

Acharyan,ibid,  p.53476ـ 

Kayserikilisesi.org77ـ 

Hayk  Ghazaryan,  Arevmedahayeri  Sotsial  ـ  Dendesakan  Yev  kaghakakan  Katsootiune  (1800-  1870  TT)(Yerevan:78ـ 

  Haykakan  SSH  ‎Gidootiunneri  Academia,  1967),  p.155  &  196.‎

Gaserchian79ـ 

Darbinyan‎,ibid,  p.386.80ـ 

Aghayan  &  Others,    Hay  Joghoverti  Badmootiun  (Yerevan:Haykakan  SSH  Gidootiunneri  Academia,  1974),  vol.  5,    p.81ـ 

  104.‎

Nikoghos  Nalbandian82ـ 

‎Ghazaryan,  ibid,  p.  183,  200,  219,  303,  304,  &  328.‎83ـ 

Acharyan,ibid,  p.535.84ـ 

‎Gumushian  85ـ 

                                                                                      ‎Soorp  Astvatzatzin86ـ 

                                                                                  Soorp  Sarkis    87ـ                                                                

Darbinyan‎,ibid,  p.387.88ـ 

Kayserikilisesi.org‎89ـ 

Gulbenkian90ـ 

از  تجار  ارمنی  سرشناس  قیصریه.‏

Talas91ـ 

از  شهرهای  ارمنی  نشین  در  نزدیکی  قیصریه.‏

Terdat  Palian  92ـ 

                                        Yesaian  93ـ

                                                                                                            Soorp  Karapet94ـ 

Acharyan,ibid,  p.535.95ـ 

Efkere96ـ 

Soorp  Tadeos97ـ 

از  حواریون  مسیح.‏

 

98ـ  برخی  منابع  تعداد  اتاق  های  واقع  در  دیر  سورپ  کاراپت  را  93  و  برخی  یکصد  اتاق  ذکر  کرده  اند.  نک:‏

www.efkere.com‎       

Tomarza99ـ 

شهری  از  توابع  قیصریه.‏

100ـ    ر.ک:‏

www.virtualani.org/tomarza/         

 Acharyan,ibid,  p.  536101ـ 

  Darbinyan‎,ibid,  p.  387102ـ 

 

 




نقل مطالب فصلنامۀ پیمان تنها پس از هماهنگی با مسئولان فصلنامه، با ذکر کامل منبع (به صورت لینک کامل و ذکر نام مؤلف) و بدون هرگونه دخل و تصرف میسر است.
Copyright © 2008-2014 Payman Cultural Quarterly Journal | Design and Developed by Narek Hartunian & Narbeh Bedrosian
تعداد بازدید: 11018