نشانی: تهران، خیابان استاد مطهری، خیابان فجر (جم سابق)، کوچه نظری، پلاک 4
کدپستی: 48161-15887
تلفن: 88814288
دورنگار: 88841448
پست الکترونیک:
info@paymanonline.com
نقل مطالب فصلنامۀ پیمان تنها پس از هماهنگی با مسئولان فصلنامه، با ذکر کامل منبع (به صورت لینک کامل و ذکر نام مؤلف) و بدون هرگونه دخل و تصرف میسر است.

خاطراتی از نخستین فعالیت ها در زمینۀ موسیقی کلاسیک‎ ‎غربی‎ ‎در ایران[1]

نویسنده: واهه خوجایان[2]

دربارۀ نویسنده

 

 

Click to enlargeClick to enlarge
 

 

واهه خوجایان(1308 ـ 1394ش) در‏28 آبان 1308ش، در تهران متولد شد. خوجایان نواختن ویولن را از خردسالی با روبن گریگوریان شروع کرد. سپس، تحصیلات ‏خود را در هنرستان عالی موسیقی ادامه داد. او همراه روبن گریگوریان، روبن صافاریان و دیمیتری کاراپتیان عضو کوارتت زهی ‏تهران بود. خوجایان در 21 سالگی عازم رم شد و در کنسرواتوار موسیقی سانتا چچیلیا به ادامۀ تحصیل پرداخت. وی پس از فارغ التحصیل شدن در سمت نوازندۀ ویولن به استخدام ارکستر مجلسی سوسییتا کورلی[3] درآمد و سال های متمادی همراه این گروه به ‏اجرای کنسرت در ایتالیا و سایر نقاط جهان پرداخت. ‏

خوجایان در بازگشت به ایران، در 1339‏ش،‏ به عنوان استاد ویولن و مدرس کلاس آنسامبل در هنرستان عالی موسیقی مشغول به کار شد و بعد از چندی سرپرستی و رهبری ‏ارکسترهنرستان را نیز بر عهده گرفت.‏ 

واهه خوجایان اولین رهبر ارکستر مجلسی تلویزیون ملی ایران بود که در 1345ش تأسیس شد. وی چندین سال در این سمت خدمت کرد ‏و به جز رهبری ارکستر، نوازندگی نیز می کرد. بخش افتتاحیۀ اولین جشن هنر شیراز، در 20 شهریور1346ش، با اجرای این ارکستر، که رهبری ‏آن را واهه خوجایان به عهده داشت، شروع شد. در کنسرت دوم، در همین جشن، یهودی منوهین[4] تکنواز گروه ارکستر خوجایان بود.‏

واهه خوجایان طی یکی از تورهای بین المللی خود با ارکستر مجلسی سوسییتا کورلی ـ پس از کنسرتی در سان فرانسیسکو ـ به دیدار ‏برادرش، که مدت ها مقیم شهر رینو در ایالت نوادا بود، رفت و از همان زمان به این شهر دل بست. ‏وی در 1350ش، به ایالات متحدۀ ‏امریکا مهاجرت کرد و در رینو اقامت گزید. او در1353ش، ارکستر مجلسی رینو را در این شهر تأسیس کرد و قریب به سی سال رهبری و مدیریت ‏هنری آن را عهده دار بود. وی در سفری به ایران در زمستان 1356ش، مجدداً ارکستر مجلسی رادیو تلویزیون ملی ایران را در دو کنسرت ‏رهبری کرد.‏

صفات خوجایان بر همه مشهود بود. او انسانی استثنایی و در حرفه اش هنرمندی استاد، تحسین آمیز و رهبری عالی قدر و به لحاظ اخلاقی فردی ‏شریف، متواضع، مهربان و دوست داشتنی بود. ‏

واهه خوجایان در26 شهریور 1394ش، در شهر رینو دیده از جهان فرو بست. روحش شاد و یادش گرامی باد. ‏

اولین مؤسسۀ تدریس موسیقی کلاسیک که از بدو شروع وابسته به وزارت معارف بود در سال 1313‏ ش/ 1934م در تهران افتتاح شد. این مؤسسه یا کنسرواتوار ‏در همسایگی وزارت معارف در میدان بهارستانقرار داشت و اولین مدیر آن ‏سرهنگ غلامحسین مین باشیان بود.مین باشیانتحصیل کردۀبرلیندررشتۀ ویولن ‏بودوبه دستور رضا شاه وظیفه داشت که چند نوازنده صلاحیت دار از آلمان و ‏اروپای شرقی برای تدریس در کنسرواتوار تهران استخدام کند. او با فراستی ‏قابل تقدیر استادانی را انتخاب کرد که بتوانند کمبود نوازندۀ سازهای ‏اولیه ارکستر سمفونیک آینده را نیزجبران کنند.‏

 

Click to enlarge
‎منظره ای از امتحان ساز تخصصی در تالار هنرستان عالی موسیقی واقع در خیابان ارفع. داوران همیشه از استادان هنرستان عالی موسیقی بودند و معمولاً ‏از رأی دادن برای شاگردان خود امتناع می کردند. همان طور که در عکس مشاهده می شود شاگردان هنرستان می توانستند حضور داشته باشند و این تجربۀ گران بهایی ‏برای آنان بود. مابین ۱۳۲۴ ـ ۱۳۲۹ش در این تالار کنسرت های مهم بی شماری به همراهی پیانو اجرا شد. ‏
در این عکس  از راست به چپ: مصطفی کسروی (با سون)، ویدر (کلارینت) ، سوکولوو‎ ‎‏(ترومپت)، پرویز محمود (هارمونی، کنترپوان و مدیریت ‏هنرستان عالی موسیقی)، حسینی (ابوا و دیکته موسیقی) ، دولگوف (فلوت)، لو ئیجی پاساناری (ویولن و کنسرت مایستر ارکستر سمفونیک تهران بعد از ‏زوبک)، دیمیتری کاراپتیان (ویولن سل)‏ 

 

اسامی استادان انتخاب شده که تا خاتمۀ جنگ جهانی دوم در ایران ماندند:‏

آقای کارل زوبِک،[5] ویولن (از چکسلواکی)‏

آقای پترولگی دُولگوف،[6] فلوت (از مجارستان)‏

آقای ویدِر،[7]کلارینت (از مجارستان)‏

آقای سُوکُولوو،[8] ‏ترومپت (از رومانی)‏

ارکستر سمفونیک تهران به صورت مدرن آن در 1317ش/1938م تشکیل شد. قبل ‏از تأسیس کنسرواتوار و ارکستر سمفونیک تهران تدریس سازهای زهی در تبریز ‏رواج قابل توجهی داشت. لِوُن گریگوریان (پدر روبن گریگوریان) نوازندگی ‏ویولن را در بروکسل فرا گرفته بود و پس از باز گشت به ایران شاگردان ‏متعددی در تبریز تربیت کرد. بعضی از این افراد منجمله روبن گریگوریان و ‏برادرش هانری، بعد از آمدن به تهران در ارکستر سمفونیک شرکت می کردند و پس ‏از مدت نسبتاً کوتاهی اول روبن و بعد هانری هر دو به سمت استاد تدریس ‏ویولن استخدام شدند.‏

 

Click to enlarge
 در این عکس اولین رهبر ارکستر سمفونیک تهران، سرهنگ غلامحسین مین باشیان (ایستاده با چکمه)، دیده می شود. اعضای ارکستر در بخش ویولن های اول ردیف ‏جلو: کارل زوبک (کنسرت مایستر) و کنار او سرژ خوتسیف. در ردیف دوم: روبن صافاریان و ردیف سوم: عطاالله خادم میثاق. پشت مین باشیان نوازنده ‏ویولن سل با پاپیون کج: سرژ خوتسیف . تمرین های ارکستر در تالار هنرستان و اجرای کنسرت ها در تالار دبیرستان دخترانه نوربخش انجام می گرفت.‏

 

بودجه دولتی برای کنسرواتوار که هنرستان عالی موسیقی نامیده می شد ‏تصویب شده بود ولی شرکت در ارکستر سمفونیک افتخاری بود. اکثر نوازندگان ‏ارکستر سمفونیک، که در هنرستان موسیقی سمتی نداشتند، برای امرار معاش در ‏کافه رستوران ها نوازندگی می کردند و عدۀ معدودی در کلاس های خصوصی درس ‏می دادند و چند نفر از آنها که با زبان های خارجی آشنا بودند در ‏سفارتخانه ها شغل ثابت داشتند.‏

پرویز محمود، که در بلژیک در زمینه های آهنگ سازی و رهبری ارکستر تحصیل کرده بود در سال ‏‏1322ش/1942ـ1943م به ایران بازگشت. او در هنرستان عالی موسیقی، استاد ‏هارمونی و کنترپوان بود و در 1325ش/ 1946م ریاست هنرستان و رهبری ‏ارکستر سمفونیک تهران به او واگذار شد. پرویز محمود با روبن گریگوریان ‏همکاری فوق العاده نزدیکی داشت و کنسرتوی او برای ویولن و ارکستر برای بار ‏اول در تالار کالج امریکایی (دبیرستان البرز بعدی) در 1326ش/ 1947م و ‏بعد از آن در تالار دانشگاه تهران و برای بار سوم با یک اجرای واقعاً ‏فراموش نشدنی در تالار انجمن روابط فرهنگی ایران و انگلیس توسط روبن ‏گریگوریان و به رهبری خود آهنگ ساز اجرا شد. پس از کنسرتو ویولن، پرویز ‏محمود اثر با ارزش دیگری به خصوص برای کوارتت زهی تهران ساخت که در می ‏مینور بود. این اثر ذی قیمت برای اولین بار در ‏‏1328ش/1949م، در کلوب ارامنه اجرا و یک یا دو ماه بعد در کنسرت های کوارتت زهی تهران ‏در آبادان و مسجد سلیمان تکرار شد.‏

 

Click to enlarge
عکسی از کوارتت زهی تهران بعد از اولین اجرای کوارتت می مینور پرویز محمود در کلوب ارامنه در تاریخ ۲۹ اردیبهشت ۱۳۲۸‏ش
ردیف جلو از راست به چپ: روبن گریگوریان (ویولن اول) و دیمیتری کاراپتیان (ویولن سل) . ایستاده: واهه خوجایان (ویولن دوم)، پرویز محمود (آهنگ ساز) و ‏روبن صافاریان (آلتو).‏

 

پس از انقلاب 1917م روسیه و وقایع وحشتناک پیش از جنگ جهانی دوم،پناهندگان و مهاجران متعددی از روسیه، گرجستان، لهستان و برخی دیگر ‏ممالک اروپای شرقی به ایران آمدند. نوازندگان و موسیقی دانان واقعاً ‏صلاحیت داری میان این پناهندگان بودند که کار تدریس آنها در هنرستان ‏عالی موسیقی بسیار ثمربخش شد. به غیر از مهاجران از ممالک دور و نزدیک، ‏مابین سال های 1304ـ1314ش/ 1925 ـ 1935م تعدادی ایرانی نیز بعداز ‏تحصیل در رشتۀ موسیقی در کشور های اروپایی به ایران باز گشتند.‏

اسامی استادانی که از 1320 ـ 1329ش/1940ـ 1950م در هنرستان ‏عالی موسیقی واقع در خیابان ارفع تدریس می کردند از قرار زیر است:‏ ‏

خانم گیتی امیر خسروی (کاتیا پوگینا)، پیانو (از روسیه؛ همسر رضاقلی ‏خان امیرخسروی)‏

خانم تاتیانا خاراتیان، پیانو (از روسیه، ارمنی الاصل)‏

خانم آروسیاک حق نظریان، پیانو (از روسیه، ارمنی الاصل)‏

خانم فخری دولت آبادی؛ ویولن و تاریخ موسیقی

آقای عطا الله خادم میثاق، ویولن

آقای روبن گریگوریان، ویولن

آقای روبن صافاروف، ویولن و آلتو (از روسیه، ارمنی الاصل، نامش را به ‏صافاریان تغییر داد)‏

آقای سرژ خوتسیف، ویولن (از روسیه)‏

آقای میشل خوتسیف، ویولن سل (از روسیه، برادر سرژ)‏

آقای لوئیجی پاساناری، ویولن (از ایتالیا)‏

خانم لیلی بارا، آواز (از ایتالیا)‏

آقای دیمیتری کاراپتیان، ویولن سل (از روسیه، ارمنی الاصل)‏

آقای ویدِر،کلارینت (از مجارستان)‏

آقای دُولگوف، فلوت (از مجارستان، نام مقدم را پس از ازدواج به نام ‏خود اضافه کرد)‏

آقای سُوکُولوو، ترومپت (از رومانی )‏

آقای علی محمدخادم میثاق، کنترباس

آقای مصطفی کسروی، باسون

آقای مصطفی پورتراب، فاگوت

آقای حسین حسینی، اُبوا و دیکته موسیقی

آقای احمد فروتن راد، تئوری موسیقی ‏

آقای مهدی فروغ، تاریخ موسیقی

آقای فریدون فرزانه، هارمونی

آقای یوسف یوسف زاده، سُلفژ

آقای جواد معروفی، سُلفژ

 

Click to enlarge
کوارتت زهی هنرستان عالی موسیقی از چپ به راست: واهه خوجایان (ویولن اول)، روبن توماسیان (ویولن دوم)، روبرت کاراپتیان (ویولن سل)، فردریک ‏استپانیان (آلتو)‏

 

Click to enlarge
کوینتت پیانوی هنرستان عالی موسیقی از چپ به راست: روبن توماسیان (ویولن دوم) ، زاره گریگوریان (پیانو)، روبرت کاراپتیان (ویولن سل)، واهه خوجایان ‏‏(ویولن اول)، فردریک استپانیان (آلتو)‏

 

شاگردان دورۀ عالی هنرستان

به غیر از هنرستان عالی موسیقی در کلاس های خصوصی متفرقه شاگردانی ‏متعدد تربیت شدند. از جملۀ این استادان:‏

آقای آساطور ملیک آبراهامیان، ویولن

خانوم لوسی پیلوسیان، پیانو (از روسیه، ارمنی الاصل)‏

آقای آدام کاپوچینسکی،[9]پیانو (از لهستان)‏

آقای شیمکِویچ،[10] ‏پیانو (از لهستان)‏

آقای زاره گریگوریان، پیانو (‏کوچک ترین برادر روبن و هانری)‏

سه پیانیستی که در آخر نام برده شدند (کاپوچینسکی، شیمکِویچ و ‏گریگوریان) اغلب اوقات همراهی پیانو کنسرت های دانشجویان هنرستان عالی ‏موسیقی را به عهده داشتند.

 

پی‌نوشت‌ها:

1-مقالۀ حاضر (به جز بخش «دربارۀ نویسنده») پیشتر در فصلنامۀ موسیقی ماهور، ش70، س18 (زمستان 1394) به چاپ رسیده است.‏

2- استاد واهه خوجایان این مقاله را در ژوئن 2015م، تنها چند ماه پیش از درگذشتشان در سپتامبر2015م، به رشتۀ تحریر درآورده اند.

3- Società Corelli

4- Yehudi Menuhin

5- Karl Zoubek

6- Petrolegi Dolgoff‏‏          

7- Vider

8- Sokolov

9- Kapuchinski

10- Shimkevich 




نقل مطالب فصلنامۀ پیمان تنها پس از هماهنگی با مسئولان فصلنامه، با ذکر کامل منبع (به صورت لینک کامل و ذکر نام مؤلف) و بدون هرگونه دخل و تصرف میسر است.
Copyright © 2008-2014 Payman Cultural Quarterly Journal | Design and Developed by Narek Hartunian & Narbeh Bedrosian
تعداد بازدید: 23031