نشانی: تهران، خیابان استاد مطهری، خیابان فجر (جم سابق)، کوچه نظری، پلاک 4
کدپستی: 48161-15887
تلفن: 88814288
دورنگار: 88841448
پست الکترونیک:
info@paymanonline.com
نقل مطالب فصلنامۀ پیمان تنها پس از هماهنگی با مسئولان فصلنامه، با ذکر کامل منبع (به صورت لینک کامل و ذکر نام مؤلف) و بدون هرگونه دخل و تصرف میسر است.

گزارش لایه برداری و مطالعۀ نقش های دیواری کلیسای تاریخی ‏هفتوان سلماس

نویسنده: هومن بخشایی[1] | بهروز خان محمدی[2]

شهرستان سلماس، از شهرهای به نسبت پر جمعیت آذربایجان غربی، ‏در شمال ارومیه و جنوب خوی قرار گرفته است. در این شهرستان، ‏تاکنون بیش از 39 کلیسای تاریخی ارمنی شناسایی شده که ‏به طور عمده در محدودۀ زمانی بین قرن سیزدهم تا نوزدهم میلادی ‏ساخته شده  اند. متأسفانه، بیشتر آنها به مرور زمان ویران شده ‏و اثری از آنها برجای نمانده است. از میان کلیساهای برجای مانده کلیسای تاریخی ‏گئورگ مقدسروستای هفتوان، از توابع شهرستان سلماس، در بخش ‏مرکزی سلماس و در دهستان زولاچای، در جنوب سلماس، بر سر ‏راه روستای محلم (مرکز دهستان) به سلماس واقع شده است.کلیسا ‏به همراه بقایای تئاتر هفتوان در هستۀ اولیۀ روستا قرار ‏گرفته، در محوطۀ وسیعی که دور تا دور آن حصارکشی شده است. ‏کشف و مطالعۀ بخشی از نقش  های دیواری کلیسا، به لحاظ اهمیت و ارزش ‏مطالعاتی، موضوع نوشتار حاضر است.‏

 

تاریخچه و پیشینۀ مطالعاتی اثر

به نظر می  رسد نخستین بار کلیسا در ‏1969م به دست ‏پروفسور ولفرام کلایس آلمانی  بررسی شده است‏.[3] هیئت ‏ایتالیایی از دانشگاه پلی تکنیک میلان نیز در فاصلۀ سال  های ‏‏1977و 1978م از این کلیسا دیدن کرده و آن را مورد مطالعه قرار ‏داده  اند. همچنین، آندرانیک هوویان، پژوهشگر ارمنی، در تحقیقات خود به این ‏کلیسا پرداخته‏.[4]  علاوه بر این، نادره شجاع  دل[5]  و نگارنده[6] ‏ ‏نیز در مطالعات خود این اثر تاریخی را مورد بررسی قرار داده  اند.‏در خصوص ‏تاریخچۀ این اثر در منابع گوناگون به دوره  های مختلفی اشاره شده ‏است. در جبهۀ ورودی بنا، چندین كتیبه به خط ارمنی در دیوار ‏كار گذاشته شده که تاریخ بنای اولیۀ آن را به قرن سیزدهم و ‏چهاردهم میلادی می  رساند(تصویر 1و2) اما کلیسا در دوران صفوی بازسازی ‏شده است.‏ توحید ملکزاده دیلمقانی، در کتاب تاریخ ده هزار سالۀ ‏سلماس، چنین آورده است:‏

«این كلیسا به امر شاه عباس احداث شد و در زلزلۀ سال 1309ش‏سلماس تخریب و چند سال بعد مرمت شد.‏‏ با مقایسۀ تطبیقی این ‏کلیسا با کلیساهای مشابه منطقه به لحاظ الگوی پلان، شیوۀ ساخت ‏و مصالح به کار رفته به احتمال قریب به یقین تاریخ احداث ‏بنا به قرن هفدهم میلادی و مقارن دورۀ صفویه می  رسد».‏[7]

در جوار این کلیسا، بقایای سردر تئاتر هفتوان واقع شده ‏است. این بنا در اثنای اشغالگری روس  ها در جنگ جهانی اول و پس ‏از 1914م ساخته شده و از آن به منزلۀ محل برگزاری ‏تئاتر استفاده می  شده است. در سال  های اخیر، در مجاورت این محل ‏بشقاب  های چینی و ظروف فلزی با آرم تزار به دست آمده است. از ‏بنا جز یك سردر زیبا به شکل سنتوری و چند دیوار و پایه  های ‏مخروبه چیزی باقی نمانده است. ‏

 

 

Click to enlargeClick to enlarge
تصویر1: نمای ورودی کلیساتصویر2: دورنمای کلیسای هفتوان سلماس

 

ویژگی  های معماری

پلان کلی بنا به شکل دو مستطیل مجاور است. ابعاد خارجی ‏مستطیل بزرگ  تر، که تالار اصلی کلیسا را دربر می  گیرد، 15×3/13 ‏متر است. مستطیل کوچک  تر نیز، که محراب و فضاهای پیرامون آن را ‏دربر می  گیرد، مربعی به ابعاد 5/9 × 7/9 متر است (تصویر3).

الگوی پلان از شکل بازیلیک تبعیت می  کند. در پلان  های با ‏الگوی بازیلیک، محور طولی تعیین  کنندۀ شالودۀ فضایی کلیسا محسوب ‏می  شود. بنا دارای محور اصلی شرقی ـ غربی است و انتظام اجزاء ‏و عناصر آن بر اساس این محور شکل گرفته و نقشه نسبت به محراب ‏حالت تقارن دارد. قرارگرفتن محراب در منتهاالیه شرقی بدنۀ ‏كلیساها اصلی است كه بسیاری از كلیساهای جهان از آن تبعیت ‏می  كنند.

ورودی بنا در ضلع غربی پلان واقع شده که شامل دو طاق  نمای تو ‏در تو به ارتفاع 8/4 و 3/4 متر است. در داخل طاق  نماها، در ‏ورودی به عرض 1 و ارتفاع 7/1 متر واقع شده که از طریق آن ‏وارد تالار اصلی کلیسا می  شویم.‏

فضای داخلی تالار پلانی به ابعاد 5/10 × 2/12 متر دارد. با ‏وجود چهار ستون به ابعاد 1/1 × 1/1 متر در داخل تالار این ‏پلان از شکل بازیلیک سه ناوی تبعیت می  کند، که از الگوهای متداول ‏کلیساهای ارمنیان محسوب می  شود. فاصلۀ این ستون  ها از ‏دیوارهای شمالی و جنوبی 9/1 متر و از یکدیگر 5/4 متر است. بر ‏روی این ستون  ها و دیوارهای پیرامون، طاق  هایی با قوس جناغی و ‏در بخش مرکزی پلان و بر روی چهار ستون مذکور، یک گنبد رُک ‏دوازده ترک اجرا شده است. ارتفاع ساقۀ گنبد 7/1 متر و ارتفاع ‏کلی گنبد تا کف تالار کلیسا 5/13 متر است. در ساقۀ گنبد نیز ‏دوازده نورگیر اجرا شده.‏

 

Click to enlarge
تصویر3: پلان کلیسا و ستون های لایه برداری شدۀ 1 و 2

 

گزارش لایه  برداری نقش  ها‏

طرح پژوهش و مرمت موضعی و لایه  برداری نقش  های کلیسای گئورگ ‏مقدس روستای هفتوان سلماس از طرف معاونت میراث فرهنگی ‏ادارۀ کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی آذربایجان ‏غربی طی دو ماه، در مرداد و شهریور 1393ش، اجرا شد. طی دو ماه فعالیت مستمر نورگیرهای گنبد اصلی کلیسا، ‏که در وضعیت نابسامانی قرار داشتند، تعویض و به جای آنها ‏نورگیرهای مناسب  تری نصب شد. همچنین، پایه  های برج ناقوس ‏کلیسا نیز، که فرسوده شده بودند، مورد مرمت موضعی و استحکام ‏بخشی قرار گرفت. از همه مهم  تر دو ستون از چهار ستون اصلی ‏کلیسا، که در ضلع شرقی و نزدیک به فضای محراب بودند، با توجه ‏به نشانه  های وجود نقش  های دیواری رنگی، در بخش  هایی از آن، ‏مورد لایه  برداری قرار گرفت (تصاویر 4ـ 8). این ستون  ها، به شکل مکعب مستطیلی و با ارتفاع حدود 5/5 متر، به همراه ‏سطوح داخلی دیوارهای کلیسا، در زمان  های گذشته با ‏اندود گچی گچکاری شده بود که این اندود در بخش  هایی از ‏ستون  ها ریخته بود و به نظر می  رسید در پس اندود بقایایی از ‏نقش  های دیواری (فرسک) وجود دارد. بر این اساس، طی دو ماه تلاش ‏طاقت  فرسا سطوح گچی روی نقش  ها با ظرافت و احتیاط لایه  ‏برداری شد.

 

Click to enlarge
تصویر4: فضای داخلی کلیسا و نمای ستون ها پیش از لایه برداری

 

Click to enlargeClick to enlarge
تصویر5: ستون 2 پیش از لایه برداریتصویر6: ستون 1 پیش از لایه برداری

 

Click to enlarge
تصویر7: نمایی از عملیات لایه برداری

 

Click to enlarge
تصویر8: نمای دیگری از عملیات لایه برداری

 

در پایان کار، در اضلاع غربی و جنوبی ‏ستون یکم، چهار نقش و در اضلاع غربی و شمالی ستون دوم، چهار ‏نقش، در مجموع، هشت نقش رنگی با طرح  های انسانی، حیوانی، گیاهی ‏و هندسی(تصویر 18) نمایان شد که در نوع خود جالب و منحصر به ‏فرد هستند.‏

 

Click to enlarge
تصویر18: طرح گرافیکی ستون ها و نقش های ستون 1 و 2 پس از لایه برداری

 

 

ـ ستون1، نقش اول

این نقش در بخش فوقانی ضلع جنوبی ستون 1، در چهارچوبی ‏مستطیلی، به ابعاد 79‏× 90 سانتی  متر، قرار گرفته و تصویر زن و مرد ایستاده  ای را به رنگ روشن نشان می  دهد که در میان آنان درختی به ‏رنگ قهوه  ای مایل به نارنجی قرارگرفته. زن و مرد (احتمالاً آدم و حوا) ‏لباس بر تن ندارند و در اطراف آنان نقش  های ‏گیاهی و اسلیمی کشیده شده ولی متأسفانه، به دلیل آسیب ‏فراوان، تنها بخش اندکی از نقش  های گیاهی برجای مانده و به ‏همین دلیل، تشخیص نوع نقش  ها امکان پذیر نیست. حاشیۀ چهارچوب نیز ‏با نقش  های گیاهی و گل  های قرمز و برگ  های سبز رنگ تزیین ‏شده است‏ (تصویر9، 10 و 14).

 

Click to enlarge
تصویر9: بخشی از نقش اول ستون 1 (احتمالاً آدم و حوا)

 

ـ ستون 1، نقش دوم ‏

این نقش در بخش زیرین ضلع جنوبی ستون 1، در چهارچوبی مستطیلی، ‏به ابعاد 79 × 90 سانتی  متر، کشیده ولی متأسفانه بخش ‏عمده  ای از آن تخریب شده و به همین دلیل، تشخیص دقیق نقش ‏امکان پذیر نیست اما با توجه به بقایای برجای مانده به ‏نظر می  رسد طرح هندسی شامل یک ترنج لوزوی مرکزی بزرگ و نقش  های ‏گیاهی و اسلیمی در حاشیه  ها (تصویر 10و 14) باشد.

 

Click to enlargeClick to enlarge
تصویر14: طرح نقش اول و دوم ضلع جنوبی ستون 1 پس از لایه برداریتصویر10: نمای ضلع جنوبی ستون 1 و نقش ها پس از لایه برداری

 

ـ ستون 1، نقش سوم‏

این نقش در بخش بالایی ضلع غربی ستون 1، در چهارچوبی به ابعاد ‏‏79 × 90 سانتی  متر، کشیده شده و فردی ایستاده را با ردای بلند ‏نارنجی رنگ و چین و چروک  دار و احتمالاً هاله  ای روشن نشان ‏می  دهد که در کنار آن فردی با اندام کوچک  تر با ردای آبی رنگ، به صورت ‏کم  رنگ، دیده می  شود که بخش زیادی از آن تخریب شده و از بین ‏رفته است. در بخش بالای  چهارچوب، بال  های فرشته  ای احتمالی  و ‏نقش  های محدود اسلیمی و گیاهی برجای مانده است (تصویر 11و15).

 

ـ ستون 1، نقش چهارم‏

این نقش در بخش زیرین ضلع غربی ستون 1، در چهارچوبی به ابعاد ‏‏79 × 90 سانتی  متر، کشیده شده و همانند نقش دوم طرح آن شامل ‏یک ترنج لوزوی مرکزی بزرگ در وسط و نقش  های اسلیمی و ‏گیاهی در حاشیه است اما نقش  های آن به نسبت نقش دوم، از وضعیت ‏مطلوب  تر و واضح  تری برخوردار است (تصویر 11و15).

 

Click to enlargeClick to enlarge
تصویر15: طرح نقش سوم و چهارم ضلع غربی ستون 1 پس از لایه برداریتصویر11: نمای ضلع غربی ستون 1 و نقش های بالایی و زیرین پس از لایه برداری

 

ـ ستون 2، نقش پنجم‏

این نقش در بخش فوقانی ضلع غربی ستون 2، در چهارچوبی به ابعاد ‏‏79 × 90 سانتی  متر، کشیده شده و تصویر فردی را سوار بر اسب با ‏ردایی بلند نشان می  دهد. بخشی از لباس او قرمز رنگ و بخشی از آن سبز ‏کم رنگ است. روبه  روی فرد سوار بر اسب دو سرو، در بخش انتهایی ‏سمت چپ چهارچوب، به تصویر کشیده شده است. در پایین این تصویر، ‏نقش موجودی احتمالاً اسطوره  ای، کشیده شده. متأسفانه به علت تخریب بسیار، بیشتر نقش  ها از بین رفته   است. در ‏گوشۀ پایین تصویر، کتیبه  ای به خط ارمنی در شش سطر نگاشته ‏شده که چندان خوانا نیست اما به احتمال زیاد با ‏نقش  ها و طرح  های ایجاد شده مرتبط است. [8] حاشیه  های چهارچوب نیز مانند ‏ستون قبلی نقش  های اسلیمی و گیاهی دارد (تصویر 12و16).

 

ـ ستون2، نقش ششم‏

این نقش در بخش زیرین ضلع غربی ستون دو، در چهارچوبی به ابعاد ‏‏79 × 90 سانتی  متر، کشیده شده که متأسفانه چیز چندانی از آن ‏برجای نمانده است اما به نظر می  رسد، با توجه به تکراری بودن ‏نقش  های زیرین ستون 1، این نقش نیز شامل طرح یک ترنج لوزوی مرکزی ‏با نقش  های گیاهی و اسلیمی در قسمت حاشیه باشد (تصویر 12و16).

 

Click to enlargeClick to enlarge
تصویر16: طرح نقش پنجم و ششم ضلع غربی ستون 2 پس از لایه برداریتصویر12: نمای ضلع غربی ستون 2 و نقش های پس از لایه برداری

 

ـ ستون2، نقش هفتم‏

این نقش در بخش بالایی ضلع شمالی ستون2، در چهارچوبی به ابعاد ‏‏79 ×  90 سانتی  متر، کشیده شده و در آن تصویر فردی نشسته در سمت ‏راست و فردی ایستاده در سمت چپ، که هر دو لباس  های آبی ‏کم  رنگ بر تن دارند، به چشم می  خورد. بر بالای سر فردی که ‏در سمت راست نشسته، تصویر احتمالی حیوانی دیده می  شود که به شدت ‏تخریب شده است. علاوه بر این، در سمت چپ چهارچوب، هاشورهایی ‏وجود دارد که امتداد آنها در پایین چهارچوب تخریب شده است ‏‏(تصویر13و17).‏

 

ـ ستون2، نقش هشتم‏

این نقش در بخش زیرین ضلع شمالی ستون 2، در چهارچوبی به ابعاد ‏‏79 ×  90 سانتی  متر، کشیده شده که البته چیز زیادی از آن برجای نمانده ‏است اما به نظر می  رسد، با توجه به تکراری بودن نقش  های زیرین ‏ستون1، این نقش نیز شامل طرح یک ترنج لوزوی مرکزی با نقش  های ‏گیاهی و اسلیمی در قسمت حاشیه باشد (تصویر13و17).‏

 

Click to enlargeClick to enlarge
تصویر17: طرح نقش هفتم و هشتم ضلع شمالی ستون 2 پس از لایه برداریتصویر13: نمای ضلع شمالی ستون 2 و نقش های پس از لایه برداری

 

جمع بندی‏

کشف و لایه  برداری نقش  های دیواری کلیسای گئورگ مقدس هفتوان از ‏نظر روشن ساختن برخی زوایای تاریک تاریخی و هنری در منطقۀ ‏شمال  غرب ایران قابل توجه است. به لحاظ زمانی بیشتر کلیساهای ‏تاریخی موجود در این منطقه در دورۀ صفویه و پس از آن ‏ایجاد شده  اند. بیشتر این کلیساها را مهاجران ارمنی  ای ساخته  اند که ‏در زمان شاه عباس و به دستور وی به نواحی مرکزی ایران و ‏حاشیۀ دریاچۀ ارومیه کوچانده شدند. این ‏کلیساها، به دلیل بضاعت مالی اندک سازندگان آنها، همواره از ‏تزیینات و عناصر شاخص معماری کم بهره بوده  اند و بیشتر، ساخت ‏فضایی برای عبادت مد نظر سازندگان آنها بوده است. با ‏وجود این، برخی از کلیساهای منطقه همچون کلیسای فنایی خوی و ‏هفتوان سلماس از وجود چنین تزیینات معماری و هنری  ای بهره برده  ‏اند. با توجه به ویژگی  های تاریخی و موقعیت خاص کلیسای ‏هفتوان انتظار می  رود علاوه بر ستون  ها برروی سطوح دیوارهای ‏داخلی کلیسا نیز بتوان آثار متنوعی از نقاشی  های دیواری را  به ‏دست آورد که این مهم نیاز به بررسی  های بیشتر و لایه  برداری ‏سطوح دیوارها دارد که امید است در فصل  های بعدی پیگیری شود و ‏ادامه یابد چراکه در بخش  هایی از سطوح داخلی دیوارها، به ویژه، ‏در کنار تعمیدگاه کلیسا، در دیوارۀ شمالی، بخشی از اندود گچی ‏ریخته و بقایای نقش  های انسانی در زیر آن نمایان شده که احتمالاً، ‏بخشی از طرحی در ابعاد بزرگ  تر است که در این ضلع کشیده شده ‏است. علاوه بر این، احتمال دارد در دیگر کلیساهای ‏تاریخی آباد منطقه، که به دست ارمنیان مرمت شده   نقش  های دیواری ارزشمندی وجود داشته باشد که به دلیل ‏ناآگاهی و بی  توجهی به تزیینات ارزشمند هنری  برروی آنها لایه  ای ‏گلی یا گچی کشیده شده و به همین دلیل، این یادگارهای ‏ارزشمند هنری گذشتگان بر ما پنهان مانده. تأثیر هنر ایرانی و اسلامی بر معماری کلیساهای ‏شمال  غرب و بالعکس نیز قابل توجه است. این تأثیرات به ویژه در ‏ایجاد نقش  های دیواری و تزیینات شاخص اسلیمی و گل و بوته  ای ‏در کلیسای فنایی خوی و نقش  های دیواری نویافتۀ کلیسای گئورگ ‏مقدس روستای هفتوان سلماس قابل توجه و تأمل است. به نظر می  رسد، با مطالعۀ گسترده  تر این کلیساها و نقش  های آنها بتوان جنبه  های دیگری از این اثرپذیری متقابل هنر ایرانی ـ اسلامی ‏و هنر ارمنی را شناسایی کرد.‏

 

پی‌نوشت‌ها:

1-کارشناس ارشد مرمت آثار تاریخی از دانشگاه هنر تهران و مدرس دانشگاه.‏

2-کارشناس ارشد باستان شناسی اداره کل میراث فرهنگی و گردشگری و صنایع ‏دستی آذربایجان غربی.‏

3- Wolfram Kleiss, «Bericht uber Zwei Erkundungsfahrten In Nordwest-Iran», AMI,Band 2, (1969), p. 92.

4- آندرانیک هویان، کلیساهای ارمنیان ایران (تهران: سازمان ‏میراث فرهنگی، 1382)، ص 127.‏      

5-نادره شجاع دل، «کلیسای گئورگ مقدس روستای هفتوان»، پیمان، ‏س 16، ش 62 (پاییز1391): 47ـ54.‏  

6-بهروز خان محمدی ، «پراکندگی کلیساهای تاریخی ارمنیان در آذربایجان ‏غربی»، پیمان، ش 31 (بهار1384): 78 ـ 88.‏          

7-شجاع دل، همان.        

8-کتیبۀ یادشده در حال خواناسازی و قرائتاست که در نوشتاری جداگانه ‏معرفی خواهد شد.‏       

 

منابع:

هویان، آندرانیک. کلیساهای ارمنیان ایران. تهران: ‏سازمان میراث فرهنگی، 1382.‏

خان  محمدی، بهروز. «معماری مذهبی ارامنۀ آذربایجان غربی از ‏دیدگاه باستان  شناسی (كلیساهای شهرستان ارومیه و حومه)». پایان  نامۀ ‏كارشناسی ارشد رشتۀ باستان  شناسی. دانشگاه تهران، 1384. ‏

ـــــــ .  «پراکندگی کلیساهای تاریخی ارمنیان در آذربایجان ‏غربی». پیمان . ش31. بهار 1384: ص 78 ـ 88.‏

رحمانی اهرنجانی،مهرداد. یادگارهای تمدن  های کهن سلماس. سلماس: نوبل ، ‏‏1385.‏

شجاع دل، نادره. «مروری بر كلیساهای ارامنۀ استان آذربایجان ‏غربی». پیمان. س 9، ش 33. پاییز 1384: 52 ـ 69.‏

ـــــــ .«کلیسای گئورگ مقدس روستای هفتوان». پیمان. س16. ش 62. زمستان 1391: 47 ـ 54.‏

محمد قلی زاده، محمد رضا. آذربایجان غربی در آئینه تقسیمات ‏کشوری جمهوری اسلامی ایران. ارومیه: چاپ حسام الدین چلبی، 1391.‏

گزارش ثبتی کلیسای هفتوان. بایگانی فنی اداره کل میراث ‏فرهنگی آذربایجان غربی.‏

Kleiss, Wolfram, «Armenische Kirchen in Azerbaijan». AMI. Band.12. 1979, p:361-364‎.‎‎

ـــــــــــ . «Bericht uber Zwei Erkundungsfahrten In Nordwest-Iran». AMI. band. 2‎. ‎1969, p:92. ‎

Novello, Adriano, Alpago , etal.  Ricerca sull architettura armena Iran.Facolta di ‎Architettura. Politecnico di Milano. vol. I. no. 17, 1977‎.

Novello, Adriano, Alpago . Documents of Armanian architecture. no. 20. Sorhul, Milan: ‎omme Edizione, 1988‎.




نقل مطالب فصلنامۀ پیمان تنها پس از هماهنگی با مسئولان فصلنامه، با ذکر کامل منبع (به صورت لینک کامل و ذکر نام مؤلف) و بدون هرگونه دخل و تصرف میسر است.
Copyright © 2008-2014 Payman Cultural Quarterly Journal | Design and Developed by Narek Hartunian & Narbeh Bedrosian
تعداد بازدید: 88455