نشانی: تهران، خیابان استاد مطهری، خیابان فجر (جم سابق)، کوچه نظری، پلاک 4
کدپستی: 48161-15887
تلفن: 88814288
دورنگار: 88841448
پست الکترونیک:
info@paymanonline.com
نقل مطالب فصلنامۀ پیمان تنها پس از هماهنگی با مسئولان فصلنامه، با ذکر کامل منبع (به صورت لینک کامل و ذکر نام مؤلف) و بدون هرگونه دخل و تصرف میسر است.

قند پارسی در قفقاز نقش زبان پارسی در سیاست خارجی فرهنگی ایران در کشورهای منطقۀ قفقاز جنوبی

نویسنده: میثم مرتضی زاده

امروزه، روابط بین الملل و سیاست خارجی معانی و گسترۀ وسیع تری نسبت به گذشته های دور یافته است. در گذشته، سیاست خارجی در ‏رابطۀ چند کشور، دولت یا پادشاه با یکدیگر خلاصه می شد که از شئون و کیفیت خاصی نیز برخوردار نبود اما ‏امروزه، در دنیای جهانی شده و به هم پیوسته، روابط بین الملل و سیاست خارجی جنبه های بسیاری را شامل می شود. سیاست خارجی ‏فرهنگی یکی از این جنبه هاست که اهمیتی به مراتب بیشتر از دیگر ارکان سیاست خارجی ـ اعم از سیاست خارجی عمومی، ‏آموزشی و غیره ـ دارد.

در سیاست خارجی فرهنگی، زبان از اهمیتی فراوان برخوردار است. زبان ابزاری بسیار مهم در ‏ایجاد ارتباط محسوب می شود و ارتباط خود نقشی پر رنگ در همکاری های اجتماعی دارد. اساساً، زندگی اجتماعی و مدنی بدون زبان ‏و ایجاد فهم متقابل غیرممکن است. وجود و تکامل زبان در طول تاریخ موجب کمال بشری، دستیابی به دانش و شکل گیری تمدن مادی و ‏معنوی بشر شده.‏ در این نوشتار، به نقش زبان فارسی در سیاست خارجی فرهنگی ایران در کشورهای منطقۀ قفقاز جنوبی، با تأکید بر ارمنستان، پرداخته ایم.

کشور ایران و زبان پارسی در میان کشورهای کهن و ‏متمدن شرقی، که در طول تاریخ با ساکنان ارمنستان همزیستی داشته اند، جایگاهی ویژه دارد، چرا که ارتباط میان ایران و ارمنستان همیشگی ‏و دارای فراز و نشیب های فراوان بوده است. این ارتباط و پیوستگی میان دو جامعه در حوزۀ زبان و ادبیات جلوه ای خاص یافته و ‏نسبت به دیگر شئون دارای عمق مطالعاتی بسیاری است.‏

اشتراکات لغوی و ذهنی ـ زبانی، ضرب المثل ها، اشعار، داستان ها و اسطوره های مشترک در زبان و فرهنگ پارسی و ارمنی به وفور یافت می شود. هدف از این نوشتار بررسی زبان شناسانۀ دو زبان پارسی و ارمنی نیست، بلکه تلاش داریم تا نقش زبان را در دستیابی به ‏همگرایی، توسعه و صلح در حوزه های منطقه ای و بین المللی واکاویم. از آنجایی که عرصۀ روابط بین الملل صحنۀ تفاوت ها ‏و گوناگونی هاست اشتراکات می تواند ملت ها و جوامع را به سوی همگرایی و توسعۀ پایدار رهنمون سازد.‏

زبانهای پارسیوارمنی ازخانوادۀزبانهایهند و اروپایی هستند. بیگمان،باكندوكاویژرفدرایندو زبان،كهپیشینهوخاستگاهییگانهدارند، میتوانشباهت هاییفراوانمیانآنهایافت. با توجهبههمیناشتراکاتزبانپارسیوارمنیاستكه در گذشته‏برخیاز زبانشناسان بنام ازجمله وندیشمن، یطرمان، ‏‏دلاكارد، فریوریج و میولر زبانارمنیرا، به مانند زباناوستاییوپهلوی، از شاخههایزبانایرانی می دانستند اما در قرن نوزدهم میلادی هاینریش ‏هوبشمان، [1]زبان شناس نامی آلمانی، این نظریه را رد و ثابت کرد که زبان ارمنی شاخه ای مستقل از زبان های ‏هندو اروپایی است. ‏

اشتراکات و شباهت هایزبانپارسیوارمنیرا می توانبهچند دستهتقسیمكرد:

1. واژههاییكهبدونتغییراز زبانپارسیواردزبانارمنیشدهاند.

2. واژههاییكهبا اندكیدگرگونیآواییازپارسیبهارمنیراهیافتهاندكهالبته،بیشتر آنهااسامیخاصهستند. اصلو ریشۀآنها پارسی اماتلفظآنهاارمنیاست.

3. واژههاییكهازیكزبانسومدر زبانفارسیو ارمنیراه یافتهاند.

4. واژههاییكههر دو زباناز زبانمادریبه ارثبردهاند.

ناگفتهنماندكه‎‎در روند تحولزبانارمنی، زبانوادبپارسی واژهها و اصطلاحات و تركیباتو تعبیراتبسیاریدر زمینههایگوناگوناز ادبیاتگرفتهتا هنر، بهزبانارمنیبخشیده. اینامر در رشد فرهنگو غنیسازیواژگان ‏زبانارمنیبیتأثیرنبودهاست.‏

همان  گونه که اشاره کردیم در طول تاریخ اشتراکات و وام گیری های بسیاری میان دو زبان پارسی و ارمنی وجود داشته و همچنان نیز ‏ادامه دارد. وجود اسطوره ها و خدایان از نقاط مشترک در ادبیات پارسی و ارمنی است که نسبت به دیگر حوزه های زبان شناسی جلوه ای ویژه در این دو زبان دارد.‏

از دیدگاه اسطوره شناسی تطبیقیآرامازد شباهت فراوانی با مقدس ترین خدای ایرانیان باستان و کتاب مقدس اوستا، یعنی اهورامزدا، ‏دارد. گذشته از شباهت مفهومی تلفظ نام این دو ایزد به خودی خود بیانگر شباهت فوق العادۀ آنهاست که نباید آن را تنها بر ‏حسب تصادف پنداشت. در میان اساطیر ارمنی، آرامازد بزرگ ترین ایزدان بود و پدر ایزدان ارمنی، پدرخدا، پدرایزد یا رب النوع ‏پدر نامیده می شد. آرامازد آفرینندۀ زمان، ایزد آسمان و زمین و بخشایندۀ باروری و حاصلخیزی به زمین بود.‏

در داستان سرایی و به ویژه، داستان های حماسی شباهت اثر گران سنگ شاهنامۀ فردوسی بزرگ و حماسۀ اسطوره ای ‏‏ساسونتسی داویت یا داوود ساسونی ـ که به خاندان دلیران، خاندان بزرگان و پهلوانان ساسون نیز شهرت دارد ـ ‏بسیار حائز اهمیت است. اساساً، شاهنامۀ فردوسی جایگاهی ویژه در میان ارمنیان و ساکنان قفقاز جنوبی دارد. بسیاری از مردم ‏این منطقه با شاهنامه و فردوسی مأنوس هستند. همچنین، بخش هایی از شاهنامۀ فردوسی به زبان های ارمنی و گرجی ترجمه ‏شده  است. ‏

اصولاً، زبان نقش بسزایی در ارتباط و فهم متقابل در میان جوامع بشری ایفا می کند و حلقه ای جدایی ناپذیر در سیاست خارجی فرهنگی ‏محسوب می شود. بنابراین، از آنجایی که زبان تبلور هویت شناخته می شود و دریک محیط فرهنگی، تکامل یافته است می تواند ابزاری ‏مناسب برای گسترش سیاست خارجی و انتقال هویت و فرهنگ ملی باشد.‏

در کشور گرجستان نیز، در همسایگی کشور ارمنستان در منطقۀ قفقاز، رد پای زبان غنی پارسی به روشنیدیده می شود. بهسببمناسباتنزدیکوتاریخیمیانایران و گرجستانشمار بسیاریواژۀفارسیوارد زبانگرجیشدهاست. کلماتیمانندکوچه، پرده، مغازه، لوبیا، گمان، مزد، مسخره، پنجرهو نامهاییمانند سهراب، طهماسب، گرگین، لیلا و کتایون از نشانه های نفوذ و ‏قدرت زبان پارسی در این جوامع است. البته،اینبدانمعنا نیستکهپارسی گویان یا فارسی زبانانمی توانند با اینکلماتمشترک به راحتی‎‎باگرجیها ارتباطبرقرارکنند بلکه با این اشتراکات می توانند خود را در میان این جوامع ‏بیابند و با آنها پیوند زنند.‏

پس از سیطرۀ شوروی بر منطقۀ قفقاز و تلاش آن در راستای حاکم ساختن زبان روسی در این جوامع، شاهد ‏رونق گرفتن زبان روسی در این منطقه نسبت به دیگر زبان های رایج در همسایگی قفقاز بودیم که هنوز هم آثار و نتایج آن در کشورها و جوامع ‏یاد شده مشهود است. از آنجایی که ایران پیشینۀ تمدنی و همسایگی و ارتباط فرهنگی ـ زبانی بیشتری نسبت به روس ها در منطقه ‏دارد تقویت زبان پارسی ضرورت می یابد. استفاده از ظرفیت ها و علائق جوامع منطقه نسبت به فراگیری زبان و ادب پارسی می تواند ‏جایگاه ایران را تقویت کند و هویت مردم منطقه را نیز به آنان بازشناساند.‏

براساس مطالعات میدانی نگارنده، به دلیل وجود حکومت های اقتدارگرا و وابسته به شوروی در منطقۀ قفقاز، بسیاری از ‏نمادها و باورهای کهن ملی و فرهنگی ملت های قفقاز، که نزدیکی و ارتباط بسیاری با حوزۀ تمدنی ایران داشته اند، از بین رفته و به ‏دست فراموشی سپرده شده است. از مهم ترین این میراث ها، که بی مهری های بسیاری به آن شده، همین زبان ‏پارسی است. اما امروزه با توجه به پیشرفت و گسترش روزافزون دانش و فناوری و همچنین، آشنایی جوانان با ریشه های زبان و فرهنگ ‏ملی خود علاقه و جاذبه نسبت به آموختن زبان پارسی و فراگیری اشعار شاعرانی مانند فروسی، سعدی، نظامی و غیره ‏در منطقۀ قفقاز به روشنی به چشم می خورد. به عقیدۀ صاحب نظران زبان از مهم ترین ابزارهای قدرت نرم در سیاست خارجی و روابط ‏بین الملل محسوب می شود. به طور کلی، آموزش زبان ملی در یک جامعۀ بیگانه یا یک فرهنگ متفاوت از مهم ترین ارکان سیاست خارجی فرهنگی محسوب می شود، چرا که آموختن و انتقال زبان ملی یک جامعه عشق و علاقه به فرهنگ و هویت آن ‏سرزمین را نیز در پی دارد. بنابراین، باید از این فرصت ها بهره گرفت و با استفاده از سیاست خارجی فرهنگی و نقش زبان در راستای توسعه و ‏صلح پایدار متکی بر فرهنگ گام برداشت. باید نسبت به تقویت قدرت ملی اقدام کرد آن هم در وضعیتی که فشارهای بسیاری علیه هویت و فرهنگ ملی ‏ایرانیان وجود دارد.‏

 

پی‌نوشت:

1-.Heinrich Hübschmann (1848-1908)

 

منابع:

استپانیان، هراچ. «زبانوادبیاتفارسیدرارمنستان». هویس. ش 236. 21 اسفند 1395.‏

آراکلیان، واهه. «نگاهیبهتأثیراتمتقابلزبان هایارمنیوفارسی». پیمان. ش 52. س14. تابستان 1389.

چوگاسزیان،بابكن. «بازتابافسانۀزال؛ قهرمانحماسیایراندرتاریخارمنستان». موُسِسخورناتسی. ترجمۀ هرمیك آقاکیان. ‏‏پیمان. ش3 و 4. پاییز و زمستان‏1376.

خاچریان، لئون. اساطیرملیارمنیان. گلندل: بی نا، 2001.

مدرسی، فاطمه. «مشترکاتومناسباتفرهنگیایرانوارمنستان». فرهنگ. ش 57، 1385.‏

نعلبندیان،گ. م. «احیایواژههاینامفهوموگمشدۀزبانفارسیبهكمكزبانارمنی». ترجمۀ آرا هوانسیان بررسیهایتاریخی. س6. ش1.‏ 1375.

 

Dominique Schmutzer. «How Language Can Be a Form of Cultural Diplomacy». Cultural Diplomacy News. June 10 , 2016,

«Persian Language Core of Cultural Diplomacy», online available: https://financial tribune.com/articles/art-and-culture/28443/, Wednesday, October 21, 2015.

Sameh Aboul-Enein. «The Power of Languages in Diplomacy». UNOG Library Events Room B-135 Palais des Nations, Geneva, Tuesday, 21 February 2017.

http://www.bbc.com/persian/world-38923522

 

 

 

 

 




نقل مطالب فصلنامۀ پیمان تنها پس از هماهنگی با مسئولان فصلنامه، با ذکر کامل منبع (به صورت لینک کامل و ذکر نام مؤلف) و بدون هرگونه دخل و تصرف میسر است.
Copyright © 2008-2014 Payman Cultural Quarterly Journal | Design and Developed by Narek Hartunian & Narbeh Bedrosian
تعداد بازدید: 6708