نشانی: تهران، خیابان استاد مطهری، خیابان فجر (جم سابق)، کوچه نظری، پلاک 4
کدپستی: 48161-15887
تلفن: 88814288
دورنگار: 88841448
پست الکترونیک:
info@paymanonline.com
نقل مطالب فصلنامۀ پیمان تنها پس از هماهنگی با مسئولان فصلنامه، با ذکر کامل منبع (به صورت لینک کامل و ذکر نام مؤلف) و بدون هرگونه دخل و تصرف میسر است.

ایزَدی ها و ارمنیان

نویسنده: رافی آراكلیانس

مقدمه ‏

آنچه امروزه از فرهنگ و اندیشۀ ایزَدی ها، یزدی ها، یزیدی ها و یا ازدی ها می دانیم تنها مبتنی بر ‏روایت هایی است كه سینه به سینه و به صورت شفاهی از نسلی به نسل دیگر منتقل شده و به ‏روزگار ما رسیده است.‏ شیوخ و روحانیان ایزَدی تا اوایل قرن بیستم میلادی خواندن و نوشتن را حرام می دانستند، مریدان خود ‏را از افشای راز درونشان در نزد دیگر اقوام برحذر می داشتند و با هراس از امكان تعرض دیگر ‏آیین ها، ایزَدیان را از هرگونه مراوده با دیگران منع می كردند تا هیچ نوشته و كتابی ‏با مضمونی از هویت این آیین خاص در اختیار كسی نباشد. ‏

اطلاعاتی هم که امروزه رسانه ها دربارۀ فرهنگ و آیین این مردمان به جهانیان عرضه می كنند تنها بازتاب همان روایت های شفاهی است كه با نقشی از ذائقه، چارچوب  های اقتصادی ـ سیاسی و نیاز به تطبیق ‏با واقعیت های زندگی امروزی گزارشگران بزك شده.‏

از این رو، این نوشته نیز برای پرهیز از ارائۀ اطلاعات نادرست و در نتیجه افزایش تشویشی ‏مضاعف صرفاً با نگاهی به نكات مشترك در گزارش های تحقیقی درخصوص موقعیت اجتماعی ‏قومی از هزاران قوم دنیا و رابطۀ این قوم با ارمنیان و ارمنستان، نوشته شده به این امید که گامی باشد برای رسیدن به تفاهم متقابل توأم با صلح درمیان اقوام. ‏

همزیستی مسالمت آمیز آرزویی است كه جهان و جهانیان تشنۀ آن هستند اما خودآگاهانه از آن ‏روی برمی تابند. حب و بغض، تعصب، قدرت طلبی، استكبار و زیاده خواهی روح ‏و روان وارثان قدرت را به خصایص شیطانی آلوده و صلح و آرامش را از زندگی آدمیان دور ‏ساخته است.‏ آشنایی با فرهنگ و ویژگی های اقوام همسایه و احترام به اعتقادات آنان شاید کوچک ترین قدمی باشد ‏كه با برداشتن آن بتوان به جهانی آمیخته به صلح و تفاهم دست یافت.‏

كردها از زمرۀ اقوام باستانی ای هستند كه از پس سالیان دراز هنوز در زادگاه تمدن خود ـ در شمال بین النهرین و ‏حواشی آن، در كشورهای تركیه، سوریه، ایران و ارمنستان ـ سكونت دارند. ایزَدی ها نیز از طوایف كرد تباری هستند كه از هزاران سال پیش در شمال عراق كنونی می زیسته اند. گروهی از آنها پس از جنگ های ایران و روس، پایان جنگ جهانی اول و ‏فروپاشی امپراتوری عثمانی تابعیت ارمنستان را پذیرفتند و از آن پس در شادی وغم میزبان خود ‏شریك شدند.‏

ارمنیان در گهوارۀ تمدن خود، پیش از قبول مسیحیت در قرن چهارم میلادی و پس از آن، همواره ‏در تماس با فرهنگ های گوناگون بوده و سعی در تعامل با آنها و البته، حراست از اصالت ‏خود داشته اند. رابطۀ فرهنگی و اجتماعی ارمنیان مسیحی و كردهای ایزَدی غیر  مسیحی ‏ساكن جمهوری ارمنستان مسیحی را می توان نمونه ای بسیار موفق از همزیستی مسالمت ‏آمیز و تفاهم آمیخته به صلح اقوامی دانست كه از هر جهت با یکدیگر تفاوت دارند.‏

عزیز تامویان،[1] رئیس كل انجمن ایزدی های جهان، كه دارای تبعیت ارمنستان است، ‏نام کوچک خود را از زبان عربی و نام خانوادگی اش را از زبان ارمنی انتخاب کرده ‏‏«خَده»، لفظی که ایزدی ها برای نامیدن خداوند به کار می برند، نیز از میان صدها نامی كه انسان ها در زبان های گوناگون برای ‏پروردگار خود برگزیده اند، نزدیك ترین واژه به نام «خدا» ی ماست.

گفتا که کدام راه نزدیک تر است؟ ‏

گفتم به کجا؟ گفت به خلوتگه دوست. ‏

گفتم: تو مگر فاصله ای می بینی ‏

بین من و آن کس که دلم خانه اوست؟‏

 

امت، ملت و باورهایش

آیین ایزَدی جایگاهی خاص را در ساختار دینی ـ مذهبی آسیای نزدیك به خود اختصاص ‏داده است و بررسی آن، بدون در نظر گرفتن جوامع و جریان های دینی همسایگان آن، ناقص خواهد بود. زیاده خواهی تازه واردان به منطقه و همسایگانی كه منافع اقتصادی خود را ‏در بود یا نبود كردها می دانند نه تنها سبب هلاکت ایزَدی ها بلكه بانی اختلافات جناحی و ‏فلسفی در جامعۀ ایزَدی های ساكن ارمنستان و اقصا نقاط جهان حتی ‏در میان ایزدی های ساکن لالش،[2] زادگاه این آیین خاص، شده است.‏

سرزمین مادری معتقدان به این آئین، همچون گهوارۀ تمدن ارمنیان، در طول تاریخ همواره در ‏چهارراه برخورد قدرت های زمان قرار داشته و سایۀ سنگین این سؤال همواره بر فراز موجودیت این قوم گسترده بوده: «بودن یا نبودن؟».‏

همسایگان و گروه های طالب قدرت افزون بر میل به گسترش سرزمین تحت حكومت خود و ‏علاوه برجاه طلبی اصرار داشته اند که بر باورها، دین و اعتقادات اقوام مغلوب در جنگ نیز حکم برانند.‏

تضارب دائمی اعتقادات گوناگون ملت های مهاجم با باورهای اقوام ساكن درمنطقه و برخوردهای فلسفی و ‏اجتماعی میان جریان های فکری نو و كهن، ماهیت آیین ایزَدی و باور معتقدان به آن را دستخوش ‏بیشترین تضاد ها كرده است.‏ باورهای ایزدیان در خصوص شمار روزهای آفرینش، تعداد دفعات خواندن نماز در طول روز، ‏تعداد فرشتگان، شمار فرزندان آدم و حوا ـ كه ملك طاووس دستور خَده را به آنها ‏رساند ـ پل صراط، آب زمزم و كوه عرفات با بخشی از باورهای ‏اسلامی كه ما می شناسیم تطابق واضحی دارد. ایزَدی ها را از نسل یزید بن معاویه می دانند حال آنکه ‏جنگجویان سنی بی رحمانه آنها را سلاخی می كنند. برخی دیگر ایزَدی ها را از اعقاب ‏یزید بن اِنس، از پیروان مختاربن ابیعبید ثقفی، می دانند حال آنکه شیعیان عراق هم تعلق خاطر ‏خاصی به آنها ندارند. اعتقاد به تناسخ و تجلی هفت فرشته در قالب انسان در آیین ایزدی ‏ناخودآگاه باورهای بودایی و آیین هندو را به یاد می آورد. نبود امکان گرویدن به آیین ایزدی شباهت کاملی دارد به عدم امکان گرویدن رسمی پیروان ادیان دیگر به مذهب رسولی ارمنی گریگوری. شناخت شیطان، به منزلۀ یكی از فرشتگان خدا، در آیین ایزَدی همانند اعتقادات بخشی ازصوفیان است حال آنکه ایزَدی ها حق به زبان آوردن نام ‏شیطان را ندارند. پرستش خورشید، كه در آیین ایزَدی نمادی از خدای یگانه است، رنگ و ‏بویی ازحكمت زرتشتی دارد و غسل تعمید، به شیوۀ یحیای تعمیددهنده و منع زناشویی ‏شیوخ ایزَدی منطبق با برخی از آداب دنیای مسیحیت است. قربانی كردن گاو نر در مراسم ‏مذهبی ایزَدی ها آیین میتراییسم را به یاد می آورد. اعتقاد به نافرمانی اولیۀ ملك طاووس نسبت به‏‏«خَده» و تمكین نهایی وی از «خَده» و نیز باور به دوگانه  پرستی و اعتقاد به دو عنصر نیكی و بدی ‏باورهای اولیۀ ‏مانویان را در خاطر زنده می كند. مادر قبیله نزد ایزَدی ها «لیل» نامیده می شود كه شباهتی به «لیلیت»،[3] نام اولین همسر حضرت آدم، در آیین یهودیان ‏دارد.‏

ایزَدی ها تركیبی خاص از امت و ملت اند با آیینی كه مغلمه ای بی مانند از ‏اعتقادات، باورها و سنت هاست. آنها، با وجود قهر تاریخ و اسكان اجباری در حواشی زادگاه ‏تمدن خود در شمال بین النهرین، قرن ها در حفظ ماهیت ایزَدی، زبان ازدكی كردی با ‏گویش كرمانجی[4]و شرف  الدین،[5] دین خود موفق بوده اند. ‏

اعتقاد به داشتن تفاهم متقابل با میزبانان و همسایگان، اصرار بر صیانت از آیین خود، با ‏پرهیز از ازدواج با پیروان دیگر آیین ها و ادامۀ حیات ملی و دینی با انزوا از دیگران ‏ضمن آنکه سبب ارتقای ارزش های انسانی آنان شده گاه نیز موجبات غضب بی خدایان منطقه و درنتیجه كشتار مردم بی گناه این قوم را فراهم آورده است. ‏

پرهیز شدید ایزدی ها از تبلیغ آیین خود و دسترسی نداشتن محققان به كتاب های دینی ‏آنان سبب توصیف پدیدۀ «ایزَدی» بر اساس سلیقه، انتظارات مادی و سیاسی، حب و ‏بغض و تعصبات و تعلقات ملی و شخصی پژوهشگران شده است.‏

 

اسطورۀ ایزَدی از سیل بزرگ تا شیخ عدی

بیش از 90 درصد جمعیت سی میلیونی كردهای جهان درهمسایگی کشور ما، در منطقۀ قفقاز و ‏آسیای نزدیك متمركز شده اند. طایفۀ ایزدی با پیشینه ای چند هزار ساله یكی از 51 طایفۀ ‏كردتبار ساكن منطقه است كه دوازده در صد كل جمعیت كردهای عراق و جهان را شامل می ‏شود.‏

ایزَدی های آریایی نژاد، كه در اردیبهشت سال جاری(1393ش) شش هزار و هفتصد و شصت و چهارمین سال نوی خود را، در اولین چهارشنبۀ ماه آوریل (روز فرود ملک طاووس بر روی زمین)، جشن گرفتند، سنت های موجود در بین ‏النهرین و ادب پارسی اجداد خود را با باورهایی متكی بر ادیان ابراهیمی؛ برخی ‏از اعتقادات صوفیان؛ باورهای مسیحی؛ و سلوك شیعیان؛ رسوم مزدكیان، مانویان و زرتشتیان؛ و ‏حتی باورهای هندوها در هم آمیخته اند و به دلیل همین درهم  آمیختگی، گاه واژۀ «ایزَدی» را برگرفته از نام یزدان، گاه آن را مرتبط با ‏اعتقاد آنان به یزید و خلفای بنی امیه، گاه برگرفته از شهر پارس نشین یزد ایران و گاه حتی ‏برگرفته از نام جیزز[6] (حضرت مسیح) دانسته اند.‏

‏ آنچه به طور قطع می توان دربارۀ ایزَد  ها گفت آن است که آنان مردمانی یكتاپرست اند و پرستش شیطان و آفتاب  پرستی در نزد آنان مردود است. آنان جهان را آفریدۀ خدای یگانه یا «خَده» می  دانند ـ که همانند آنچه در عهد عتیق[7] آمده ـ صاحب ماورای بحار است و هزاران سال پیش فرشته ای به نام مَلَك طاووس را بر آب فرود آورد و مرواریدی ‏را كه چهل هزار سال پرورانده بود به داخل آن انداخت تا بالغ شود و بشكفد و عناصر تشكیل ‏دهندۀ كرۀ خاكی، سیارات و منظومه  ها همانند انفجار بزرگ[8] از آن به بیرون بتراود. ‏

پس از آن «خَده»، خدای یگانه، شش فرشتۀ دیگر را نیز به وجود آورد تا در آفرینش آب و ‏خاك و هستی به كمك مَلَك طاووس، فرشتۀ اعظم، بشتابند.‏ كرۀ زمین پس از تولد به شدت می لرزید. پس خدای بزرگ مَلَك طاووس را بر كرۀ ‏خاكی فرود آورد تا همه چیز را به سكون و زیبایی بیاراید. مَلَك طاووس، در قالب ‏طاووسی با پرهایی به هفت رنگ اصلی، در نقطه ای از زمین به نام لالش فرود آمد و ‏زیبایی رنگین خود را به سرتاسر زمین گستراند.‏

 

Click to enlarge
گهوارۀ تمدن ایزدیان جهان، سنجار، استان نینوا، عراق

 

مَلَك طاووس، پس از آنكه از آرایش زمین فارغ شد، به باغ عدن و به ملاقات حضرت آدم، كه ‏در آن زمان نخستین موجود با جسمی بدون روح بود، رفت و در او روح دمید تا اولین انسان به ‏وجود آید. او آدم را رو به خورشید، مظهر خداوند، چرخاند تا وی را از وجود یگانه ‏خالق جهان مطلع سازد و او را به سجده در برابر خداوند و دعای روزانه به پیشگاه او وا دارد. مَلَك طاووس دعا را به 72 زبان نوشت تا انسان های آینده را در چهار گوشۀ جهان برای نیایش آماده ‏كند.‏ پس از آدم حوا نیز خلق شد.‏

مَلَك طاووس، برای اطمینان از توانایی آدم و حوا درآفرینش نسل های بعد، بدون اتكای ‏به یكدیگر، پیش از اجازۀ آمیزش آدم و حوا، تخمكی از هریک از آنها را برگرفت و در دو سبو جای داد و درب آنها را تا هنگام بلوغ مهر و موم کرد. آنان پس از سپری شدن مدت زمان لازم درب ‏هردو سبو را باز كردند.‏ سبوی حوا پر از حشرات و سبوی آدم مظروف پسری خوشرو بود. ‏پسربچه بزرگ شد، ازدواج كرد و فرزندان زیادی را به وجود آورد كه ایزَدی نام ‏گرفتند.‏

ایزَدی ها خود را از اعقاب آدم و فرزندان پسر سبو می دانند نه از اعقاب حوا.‏ پسر سبو آموخته هایش از مَلَك طاووس را، كه از آدم به ارث برده بود، به نسل های ‏بعد انتقال داد تا اساس باورهای ایزَدی بنیان نهاده شود.‏

ایزَدی ها معتقدند كه دوران باغ عدن مصادف با تنها دوران طلایی خلقت و بی نیازی انسان بوده است، دورانی كه رفته رفته به تاریكی خودكامگی ها و خودخواهی های انسان ها فرو رفت تا اینکه سیل ها و طوفان های سهمگین متعدد، از جانب خالق کائنات، جهان را درنوردیدند تا گناهان انسان را بشویند.‏ روایت های ایزَدی، وقوع آخرین سیل عظیم را در شش هزار سال پیش به ثبت رسانده اند. ‏

ایزَدی ها پس از فروكش کردن آبی كه جهان را فرا گرفته بود، زادگاه خود را در شمال عراق ‏كنونی ترك و به افغانستان، هند وشمال آفریقا مهاجرت کردند اما بیشتر این مهاجران ‏‏بیست ‏قرن بعد به شمال عراق بازگشتند تا نقش مهم خود را در برپایی تمدن های سومری، ‏بابلی و كلدانی ایفا کنند.‏

یازده قرن پیش، عارف بزرگی به نام شیخ عدی بن مسافر اموی[9] رهنمودهای منسوب به مَلَك ‏طاووس را بازنویسی کرد تا آیین او تا به امروز چراغ راه ایزَدی های نسل های بعد ‏باشد. شیخ عدی در پی بازگشت ایزَدی ها از هندوستان به شمال عراق، مراتب اجتماعی ‏رؤسای معنوی آیین ایزدی را از میر[10] یا بالاترین مرجع روحانی و بابا شیخ، رهبر دینی ‏ایزدیان، گرفته تا پیر[11] دیر و مریدان ایزَدی مشخص کرد که تا به امروز نیز مورد قبول پیروان این آیین است. ‏ منزلت شیخ و پیر موروثی است و دارندگان آن، نسب خود را از خانوادۀ شش فرشته ‏ای می دانند كه به یاری مَلَك طاووس آمدند.‏

مقبرۀ شیخ عدی، در ‏كوهستان سنجار (شنگال) در دهستان لالش موصل، در استان نینوا، در شمال عراق در همان نقطه ای بنا شده كه مَلَك طاووس اساطیری نخسین ‏بار در آنجا پای بر زمین نهاد.‏ مؤمنان به آیین ایزَدی مكلف به زیارت سالانۀ این زیارتگاه هستند.‏

 

Click to enlarge
مقبرۀ شیخ عدی در لالش، منطقۀ سنجار در استان نینوا، عراق

 

باور عموم بر آن است كه ساختار آیین ایزَدی، مبتنی بر سنت هایی ‏است كه سینه به سینه از نسلی به نسل دیگر منتقل شده. محافل علمی نیز تا ‏اواخر قرن نوزدهم میلادی این باور را نشئت گرفته از این حقیقت می دانستند كه ‏ایزَدی ها كتابت را بر اساس آیین خود امری قبیح و كار شیطان و دیوها ‏می دانستند. ‏

حرمت نگارش در آیین ایزدی ریشه ای تاریخی دارد. ‏نقل است هنگامی كه شیخ عدی بن مسافر در قرن دوازدهم میلادی با انبوهی از مریدان خود به ‏بین النهرین رسید به سرزمین نسطوریان[12] آشوری حمله برد و معبد مقدس آنان، یعنی معبد یوسف مقدس، را ‏در كوه های لالش تصرف كرد و آن را معبد اصلی آیین ایزَدی قرار داد.‏ در برابر این عمل نسطوریان به جای مقابلۀ به مثل به استدلال روی آوردند و در صدد احقاق حق خود از طریق نامه نگاری و ‏گفت و گو برآمدند. شیوخ عدوی نیز برای ابطال تأثیر سخنان نسطوریان ‏خواندن و نوشتن را محدود به خود كرده و عوام را از دسترسی به آن منع كردند.‏

باور به نبود هیچ گونه نوشته و كتاب مقدسی در نزد ایزدیان تا اواخر قرن نوزدهم میلادی و تا زمانی كه آ. ‏یغیازاریان،[13] دانشمند ارمنی، پی به وجود كتابت در میان ایزَدی ها برد، ادامه داشت. ‏یافته های یغیازاریان، كه بر اساس گفت و گو های اختصاصی وی با رهبران دینی آیین ایزَدی به ‏دست آمده بود، سال ها بعد به تأیید هوگو موكاش، خاورشناس مجاری، رسید و در ‏‏1899م، به دست جلیله جلیل،[14] از ایزدی های ارمنستان، بر اساسی نوین نوشته شد.‏

اولین اثری كه به بررسی آیین ایزَدی پرداخته نوشته ای به زبان انگلیسی اثر پروفسور ‏ادوارد جی براوون[15] است كه منبع آن دو نسخۀ خطی از كتاب مقدس ایزَدیان است كه اسوالد پرری[16] و آناستاس الکرملی،[17] كشیش مسیحی اهل لبنان، در دهۀ نخست قرن بیستم موفق به ‏كشف آنها شدند.‏

تحقیقات گستردۀ الكرملی در 1911م منجر به خواندن نوشتۀ مزبور شد كه به زبان آرامی ‏و ‏با حروف رمز كردی و عربی نوشته شده. به زعم شیوخ ایزَدی این اثر نسخه ای از كتاب مقدس آنان ‏است كه در معبد ایزَدی ها در لالش نگهداری می شود.‏

 

Click to enlarge
حروف یکی از سیزده زبان نوشتاری کردی که از 33 حرف تشکیل شده است

 

Click to enlarge
نمونه ای از یک سند تاریخی به زبان کرمانجی

 

موفقیت كشیش الكرملی از آن جهت برای دانشمندان اهمیت دارد كه به دستور شیوخ ‏ایزَدی اصل این كتاب هرگز در اختیار كسی قرار نمی گیرد. این کتاب در جعبه ای ‏پوشیده از پارچه های ابریشمی و دور از دسترس مردم در معبد لالش نگهداری می شود.

نمونه ای از یك سند تاریخی به زبان كرمانجی[18]

پیروان ‏ادیان دیگر ‏و حتی آحاد قشر عامی ایزَدی تنها می توانند در مراسم نادر مذهبی بر ‏پارچۀ ابریشمی جعبۀ حاوی كتاب مقدس بوسه زنند.‏

تابوی حرمت خواندن و نوشتن در1293ش/ 1914م با انتشار فتوای اسماعیل،[19] پیر معنوی ایزدی ها، ‏شكسته شد، تا نه تنها راه برای تحصیل ایزَدیان هموار شود بلكه همۀ كسانی كه علیه تحصیل علم فتوا می دهند كافر خوانده شوند.‏ فتوای میر میران در مدتی كوتاه به تائید چهارده شیخ ساكن در معبد لالش رسید.‏

اما این تغییر ناگهانی هم راهگشای خروج دو كتاب آسمانی، یعنی كتاب جلوه[20](‏یا كتاب آفرینش) و مصحف رش[21] (یا كتاب سیاه)، از قید نشد و دسترسی پژوهشگران به ‏آنها همچنان غیر ممكن است.‏

 

ایـزَدی ها و ارمنیان

حكومت كمونیستی اتحاد جماهیر شوروی، در طی بیش از هفتاد سال حكومت بر اقوام و ملل ‏گوناگون ساكن در قلمرو وسیع خود، همواره اتباعش را به ترك وابستگی به باورهای دینی ‏و ‏رویگرداندن از آرمان ملی شان تشویق می کرد. حاصل آنكه جوامع مختلف و از آن ‏جمله اقلیت كرد ساكن در جمهوری های قفقاز طی چند نسل رفته رفته از هویت خود فاصله ‏گرفتند و خود را به اجبار با خواست های حاكمان تطبیق دادند.‏ نظام حاكم سبب شده بود تا تفاوت میان اتباع كرد شافعی، علوی و ایزَدی از میان ‏برود و جامعۀ كردهای مقیم شوروی به اجتماع مردمانی صرفاً كرمانجی زبان تبدیل شود.‏

پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، اقوامی كه تصویری هرچند گنگ از تاریخ و تمدنشان را در ضمیر خود حفظ كرده بودند بیدار شدند و آسیمه سر به جست و جوی هویت خود پرداختند‏ اما این خیزش معنوی نمی توانست برکنار از مطامع سیاست گذاران، فرصت طلب ها و تشنگان ‏قدرت باشد. تلاش برای تحقق رؤیای كشور مستقل كردستان، دلبستگی به كشوری ‏كه طی چند دهه به صورت وطن دوم آنها در آمده بود و تحركات سیاسی كشورهای همسایه ‏بار دیگر سبب ایجاد تفرقه در دیدگاه های اجتماعی ـ سیاسی كردهای علوی، كردهای ایزَدی ‏و یزدی های[22] كرد منطقه شد.‏

ایزَدی ها، كه به زبان كردی و گویش كردی شمالی یا كرمانجی صحبت می كنند، به ‏دلیل اسكان در مركز ثقل تمدن بشری یا بین النهرین و آسیای نزدیك و در تلاش برای هم  آوایی ‏با سیاست و آیین كشورهایی كه میزبان آنان بوده اند، همواره در زیر تیغ صاحبان قدرت ـ از ‏تركیۀ عثمانی تا داعش ـ قرار داشته اند و در بیشتر موارد نیز مجبور به مهاجرت شده اند.‏

هم زمان با ‏آغازجنگ های آزادی خواهانۀ آرتساخ[23] (قراباغ سابق)، نزدیک چهار هزار كرد شافعی و علوی مقیم ارمنستان تازه استقلال یافته، به جمهوری آذربایجان كوچ کردند، ‏به جمع 150,000 نفری كردهای آذربایجان پیوستند وجامعۀ كرمانجی زبانان ارمنستان ‏را به ایزَدی هایی واگذار كردند كه همراه با فداییان ارمنی با نیروهای اشغالگر آذربایجان جنگیده و ‏پیروزشده بودند.‏

ارمنیان، به منزلۀ کهن ترین قوم ساكن در منطقۀ قفقاز جنوبی و شمال بین النهرین، همواره سعی ‏در ‏تعامل با تازه  واردان و دیگر تمدن های كهن منطقه مانند كردها داشته اند و البته، در این راه و ایجاد جامعه ای آمیخته با ‏صلح و تفاهم موفق بوده اند. ارمنستان قرن ها میزبان ایزَدی های كرد بوده و به رغم وجود تضادهای عمیق اعتقادی و سنتی شاهد شكوفایی زندگی مسالمت آمیز در میان ساکنان خود بوده است.‏

امروزه، جامعۀ چهل هزار نفری یزدی كرمانجی زبان ساكن جمهوری ارمنستان، با ‏برخورداری از همۀ ارزش های انسانی و حقوق شهروندی، به بزرگ ترین اقلیت قومی ‏ارمنستان تبدیل شده و در تمامی مسائل اجتماعی كشور مشاركت دارد.‏

ارمنستان تنها كشور منطقه در همسایگی زادگاه اصلی ایزَدی هاست كهاز زمان دومین دورۀ جنگ  های ایران و روسیه (1826 ـ 1828م)، درگیری های نیروهای نظامی تركیه با روسیه (در قرن نوزدهم میلادی) و ‏بعدها در زمان جنگ جهانی اول میزبان مهاجران ایزَدی شد و به دلیل رعایت حقوق امت و ‏ملت یـِزدی همواره شاهد رشد جمعیت آنان در چارچوب سرحدات خود بوده است.‏

دوستی ارمنیان و یزدی ها، كه شمار آنان در ارمنستان به 41,000 نفر می رسد، پیشینه ای ‏تاریخی دارد.‏

 

Click to enlarge
نمودار آمار نسبی جمعیت اقلیت های قومی ساکن جمهوری ارمنستان، سرشماری 2012م

 

در دوران نژادكشی ارمنیان ساكن تركیۀ عثمانی، این ایزَدی ها بودند كه ارمنیان تبعیدی ‏و فراریان از زیر تیغ جلادان ترك و كردهای سنی جنوب شرقی امپراتوری عثمانی را در خانه ‏های خود در كوه های سنجار (شنگال) در شمال شرقی عراق كنونی پناه و در مقطعی ‏‏شش هزار تن از پناهندگان بی خانمان ارمنی را به مقامات دولت انگلستان تحویل دادند تا ‏از قلمرو امپراتوری عثمانی خارج شوند.‏

سیصد سواركار فدایی ایزَدی، به سركردگی جهانگیر آقا،[24] در كنار جانبازان ارمنی در جنگ ‏بقای باشاباران[25] برای مقابله با یورش نهایی نیروهای مهاجم ترك و كرد شركت جستند و به این ترتیب، ‏نقشی بسزا در برپایی اولین جمهوری مستقل ارمنستان[26] در 1918م بازی کردند. ‏ یوسف بیگ یزدی، یكی از 64 نمایندۀ نخستین مجلس آن جمهوری نوپا بود.‏ گردان سواره نظام جهانگیر آقا در جنگ نیروهای اولین جمهوری ارمنستان علیه نیروهای بلشویك در 18 فوریۀ ‏‏1921م نیز در كنار ارمنیان بود.‏ در وقایع مربوط به رهایی قراباغ كوهستانی از چنگ نیروهای آذربایجان نیز پانصد فدایی از ایزَدی های آرتساخ  ارمنیان را همراهی كردند و در این راه بیش از سی شهید دادند.‏

اختصاص زیارتگاهی به ایزَدی ها در ارمنستان، برای سپاسگزاری از كمك های آنان به تبعیدی های ‏ارمنی طی نژادكشی 1915 ـ 1918م در قلمرو تركیۀ عثمانی و همیاری بی ‏شائبۀ آنان در جنگ های آزادی خواهانۀ ارمنیان صورت گرفته است.‏

در 29 سپتامبر 2012م نیز، میر میران، تحسین بیگ،[27] بزرگ طایفۀ ایزَدی ها ‏نخستین و تنها زیارتگاه ایزدی ها را در خارج از مركز مذهبی آنان در لالش كردستان عراق، در ‏دهستان آكنا لیج[28]استان آرماویر[29] جمهوری ارمنستان، افتتاح کرد.‏

 

Click to enlarge
معبد زیارت، پرستشگاه یزدی های ارمنستان، که منطبق با ساختار معبد آنان در لالش بنا شده است.

 

ارمنیان تنها قومی هستند كه در برقراری رابطه با ایزَدی ها پا را فراتر از مرزهای همسایگی گذاشته اند و با قومی كه سخت پایبند اعتقادات و ضوابط اجتماعی خاص خود است، ازدواج با غیر ایزَدی را حرام می داند، از طلاق نفرت دارد و تحت لوای روابط اجتماعی ‏خاص خود حتی خطاب كردن افراد دیگر اقوام با كلام هایی چون «برادر من» و «پسر ‏من» منع كرده اند، رابطۀ پسر و پدرخواندگی بر قرار كرده اند. ‏

آندرانیك اوزانیان[30] سردار ملی ارمنیان، در1919م بنا به دعوت جهانگیر آقا، رئیس ‏‏دوازده قبیلۀ ایزَدی، با افتخار مقام پدرخواندگی جهانگیر آقا را در مراسم عروسی او پذیرفت.‏

ایزَدی های ارمنستان، كه بیشتر آنها در شمال غربی و جنوب غربی ایروان، پایتخت ارمنستان ‏سكنا دارند، از حقوق مساوی با شهروندان ارمنی برخوردارند و ارمنستان تنها ‏كشوری است كه اقلیت ایزَدی آن دارای 23 مدرسۀ اختصاصی و امكان تحصیل زبان ‏مادری خود هستند. ‏جامعۀ ایزَدی ارمنستان همچنین دارای برنامۀ نیم ساعتۀ رادیویی روزانه و روزنامه ای به نام ‏‏ازدی خانا[31] به زبان كردی و روزنامۀ دیگری به نام یا رئا تازا [32] (راه تازه) به ‏زبان كهن یزدی است.‏

ایزَدی های ارمنستان بر اساس دین خود، شرف الدین یا یزدیت؛ زبان اجدادی خود، ازدكی ‏‏(كردی با گویش كرمانجی)؛ سنن و آداب اساطیری خاص؛ و زادگاه تمدنشان خود را از ‏كردهای مسلمان سنی مذهب جدا می دانند. بیشتر ایزَدی های ارمنستان، كه ارمنستان را ‏وطن دوم خود می دانند، اصرار دارند كه یزدی كرد شناخته شوند، نه صرفاً كرد و نه كرد ‏ایزَدی. ‏

اطلاق یكی از نام های كرد، یزدی، كرد ایزَدی و یا یـِزدی كرد به قومی كه مردمان آن در ‏سراسر دنیا پخش شده اند حساسیت های خاصی را برای كردهای جهان به طور عام و ‏اكثریت یزدیان ارمنستان به طور خاص موجب شده است.‏

Click to enlarge

صلیب، خورشید، ملک طاووس و نشان ابدیت قوم ارمنی

در قالب مجسمه یادبود دوستی دو قوم ارمنی و ایزدی

محوطۀ معبد زیارت در استان آرماویر جمهوری ارمنستان

زبان مشترك، دین و مذهب متفاوت، سكونت در كشورهای گوناگون، قبول شهروندی دولت های ‏مختلف و مسلماً مقاصد اقتصادی پنهان و سیاست های روز قدرت های جهان، به سهو یا به عمد، شكاف هایی فرقه ای را در میان قوم كرد ایجاد كرده و به دوگانگی در اصلیت و ‏تعصب قومی آنان دامن زده است. ‏

تحسین بیگ، بزرگ طایفۀ ایزدی، با صدور اعلامیه ای، مبنی بر اینكه ‏یزدی ها هیچ تفاوتی با سایر كردها ندارند و اینكه اعتقادات مذهبی و سنتی نباید ‏همبستگی ملت كرد و ملیت آنها را خدشه دار كند، خشم یزدی های ارمنستان را بر ‏انگیخت و باعث تمرد آنها از رهبریت او شد. ‏

عزیز تامویان، رئیس انجمن یزدی های جهان، كه اصلیت خود را كرد و دین خود را ‏برعكس دیگر كرمانجی زبانان شرف الدین می داند، پرچمدار این حركت بوده است.‏

یزدی ها در اثبات حقانیت خود، اغلب به فتوای اوجالان،[33] رهبر پیشین و ‏دربند كردها، ارجاع می دهند كه پیروان خود را به بازگشت به ریشۀ اصلی یزدی شان تشویق می كرد. ‏

بسیاری از یزدی ها، همچون ارمنیان، مجبور به ترك زادگاه تمدن خود و پراکندگی در جهان شده اند و از ارمنستان تا امریكا، از آلمان[35] تا گرجستان و از دانمارك تا فرانسه به زندگی در غربت پناه برده اند و همچون ارمنیان هیچ یك از یزدی ها در خاك تركیه و جمهوری آذربایجان مورد ‏استقبال قرار نمی گیرند. ‏تار و پود سرنوشت یزدی ها و ارمنیان از روزگاران كهن درهم تنیده بوده است. قوم چند ‏هزارسالۀ یزدی نمی توانسته در مجاورت تمدن كهن ارمنستان به دور از روابط برادری با ‏ارمنیان زندگی كرده باشد.‏ بسیاری از یزدی ها، كه بخش بزرگی از سرزمینشان در قلمرو امپراتوری عثمانی قرار ‏داشت، هنگام نژادكشی ارمنیان به دست عمال امپراتوری عثمانی مورد تعرض و هلاكت ‏قرار گرفتند و امروز نیز در آغاز قرن بیست و یكم و برای هفتاد و چهارمین بار در تاریخ،‏ در سنجار، در جوار دیرالزور،[34] به دست نیروهای سنی افراطی داعش سلاخی می شوند.‏

 

منابع:

‎Asatryan, G. S. «Religion of Yezidis» (The Main Deity, the Sacred Books). The Historical-Philo-logical Journal. N 4 (127), 1989. ‎

‎Awdal A. Beliefs of Yezidi Kurds. Yerevan: The Institute of Archaeology and Ethnography of ‎the ‎Academy of Science of Armenia, 2006‎.

Dalalyan, Tork. Construction of Kurdish and Yezidi identities among the Kur-manj-speaking  population of the Republic of Armenia. vol. 1‎.

www. ‎ezdinas.com/wp-content/uploads/Tork

www. ‎ezdixandi.com/forum/36-906-1‎

‎www. groong.com/orig/ja-19980702.html‎

www. ‎hy.wikipedia.org/‎

www. iranicaonline.orgmaghalat-iraniyan.blogfa.com

www. ‎religions.am/arm/religions

www.yeziditruth.org/yezidi_religious_tradition

 

پی نوشت ها:

Aziz Tamoyan1ـ                               

2ـ‏Lalish

محل آرامگاه شیخ عَدی و زیارتگاه ایزدیان شهر دهوک، در شصت کیلومتری شمال غربی موصلدر شمال عراق. ‏

3ـ‏Lilith

نامی عبری از اسا طیر یهودیان، منتسب به تلموز بابلیان . او از شیاطین مونث آشوریان و بابلیان بین  النهرین بوده است.‏ 

‏‏Kurmanji

‏‏‏Sharfadin                      

‏‏Jesus ‎                 

7ـ کتاب مقدس یهودیان است که مسیحیان نیز آن را پذیرفته و به عنوان بخش اول از دو بخش کتاب مقدس قرار دادهاند. عهد عتیق نامی است ‏که مسیحیان در مقابل عهد جدیدبه این کتاب داده اند اما عهد عتیق یهودیان شامل تورات و کتاب های پیامبران است.

‏‏Big Bang

مدلی کیهان  شناختی برای توصیف مراحل نخستین شکل گیری جهان و كهكشان. 

‏‏Adī ibn Musāfir al-Umawī

وی در 467ق در بعلبلک لبنان به دنیا آمد و در 555 ـ 558ق[؟] در لالش عراق درگذشت. او بنیان  گذار آیین ایزیدی است و این آیین را به طریقه ای عرفانی بدل ساخت که رابطۀ مریدی و مرادی بر آن حاکم است. پیروان ایزَدی به نام شیخ عدی، عدویه نیز نامیده شده اند.‏

Mir ‎10ـ

به معنی امیر.

‏‎11ـ Pir‎

به معنی ریش سفید.

12ـ شاخه ای از مسیحیت كه نزد آشوریان و در سوریه مقبولیت داشته. گفته شده که این آیین مورد قبول برخی از شاهان ‏ساسانی نیز بوده است.

A. Yeghyazaryan‎13ـ ‏‏        

Jalile Jalil‎‎ ‎14ـ

نویسنده، تاریخ دان و کرد شناس.

‏15ـ Edward G. Browne                                    

16ـOswald Hutton Parry  

17ـAnastas Al-Karmali          

18ـ زبان كردی از شاخۀ ایرانی خانوادۀ زبان های هندو اروپایی منشعب شده است. الفبای ایزدی ها در طی سال ها به كمك زبان شناسان روسی و ‏ارمنی به شکل حروف ارمنی، لاتین و سیریلیك نیز تهیه و در مقاطعی از تاریخ به كار گرفته شده است.‏

‏19ـ‏ Khurto Hajji Ismail

رهبر دینی ایزدی  های جهان.

Book of Revelation20ـ                                  

21ـ Black Book                        

22ـ همۀ كرمانجی زبان هایی که ازسال ها پیش ساكن ارمنستان بوده اند و پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی نیز مقیم ارمنستان باقی ماندند‏ خود را با نام یزدی می شناسند.

23ـ آرتساخ نام اصلی منطقه ای است كه در زمان استقرار اتحاد جماهیر شوروی با عنوان قراباغ در اشغال جمهوری آذربایجان بوده.‏

 Jahangir Agha24ـ‎‏  ‎

او در 1938م به دستور استالین به زندان افتاد و در 1959م، در زندان در گذشت.‏

Bashabaran25ـ ‏                        

26ـRepublic of Armenia ‎(1918 - 1921) 

نخستین جمهوری ارمنستان که از 1918 ـ 1921م به حیات خود ادامه داد.

 Tahseen Said‎27ـ‏  ‎

Akna Lake‎ ‎28ـ

Armavir‎ ‎29ـ

‏ در جنوب ایروان، پایتخت ارمنستان.

30ـ‎Andranik Ozanian(1865 - 1927) ‎ 

با نام اصلی آندرانیک توروسی اوزانیان، ژنرال ارمنی، فعال مدنی و سیاسی، مبارز ‏استقلال  طلب و قهرمان ملی ارمنیان.

Ezdikhana31ـ ‎                                        

Riya Teze32ـ

33ـAbdullah Öcalan ‎                       

34ـ Deir ez-Zor concentration camps

قرارگاه مرگ در قلب سوریه كه در 1915م مورد استفادۀ جلادان امپراتوری عثمانی قرار گرفت.‏

35ـ بسیاری از ایزدیها،که از قهر حاكمان به ستوه آمده بودند،به كشورها یا روپایی به ویژه آلمان پناه بردند. فلكنازاوچا  (Feleknas Uca)،نخستین زن تحصیلكردۀ ایزدی بود كه ازطرف حزب سوسیال دمكرات آلمان به عضویت پارلمان اروپا درآمد.‏‏ 




نقل مطالب فصلنامۀ پیمان تنها پس از هماهنگی با مسئولان فصلنامه، با ذکر کامل منبع (به صورت لینک کامل و ذکر نام مؤلف) و بدون هرگونه دخل و تصرف میسر است.
Copyright © 2008-2014 Payman Cultural Quarterly Journal | Design and Developed by Narek Hartunian & Narbeh Bedrosian
تعداد بازدید: 48633