نشانی: تهران، خیابان استاد مطهری، خیابان فجر (جم سابق)، کوچه نظری، پلاک 4
کدپستی: 48161-15887
تلفن: 88814288
دورنگار: 88841448
پست الکترونیک:
info@paymanonline.com
نقل مطالب فصلنامۀ پیمان تنها پس از هماهنگی با مسئولان فصلنامه، با ذکر کامل منبع (به صورت لینک کامل و ذکر نام مؤلف) و بدون هرگونه دخل و تصرف میسر است.

داستان‎ ‎‏ های محلی و ریشه‎ ‎‏ یابی ‏‎ ‎های مردمی از چند اسم ‏‎ ‎مکان در ارمنستان

نویسنده: بهارک مهدی[1]‏

 «جای  نام» یا «اسم  مکان»[2] عبارت است از نامهای گیتا شناختی و جغرافیایی مانند نام کشور ها، شهر ها، دریا ها، رود ها، کوهها، تپهها و مانند آن که بر دو دستۀ پدیدههای طبیعی و پدیدههای ساختگی تقسیم میشوند. علم ریشهشناسی[3] اسم  مکانها دانشی است که به مطالعه بر روی منشأ کلمات و تغییرات واژههایی میپردازد که برای نامیدن یک پدیدۀ طبیعی یا ساختگی به کار رفتهاند. در حقیقت، زبانشناسان، با تحقیق بر روی تغییرات آوایی و ریشهیابی معنی و مفهوم واژگان در دورههای مختلف تاریخی، تغییرات واژگان را در انتقال شفاهی یا کتبی از یک زبان به زبان دیگر بررسی میکنند چراکه این واژهها تاریخ یک منطقه و تحولاتی را که در آن روی داده با خود حمل میکنند. این واژهها به مثابۀ کلمات اسرارآمیزی هستند که با گشودن رمز آن ها پرده از اسرار تاریخی و اجتماعی یک مکان برداشته میشود.

در کنار دانش ریشهشناسی اسممکانها دانش دیگری نیز با عنوان ریشهشناسی مردمی وجود دارد که در آن داستانها، افسانهها یا برداشتهای مردم یک منطقه از نام یک شهر، روستا، کوه، دریا و غیره مورد بررسی قرار میگیرد. تحقیق در این افسانهها و داستانهای محلی بسیار جالب و مهم است چرا که در لایههای زیرین این حکایتها حقایق تاریخیای مستتر است که در آن مناطق روی داده. در حقیقت، هرگاه مردم یک منطقه معنای نامی را که در جایی بوده درک نمیکردند (به دلایل مختلف از جمله این که اسم آن مکان از زبانی قدیمیتر و فراموش شده باقی مانده بود) آن کلمه را بنا به دادههای زبانی خود تغییر میدادند و برای آن حکایتی، باز هم بر اساس دادههای قومی و فرهنگی خود، نقل میکردند.

مقالۀ حاضر، که ترجمۀ بخشهایی از کتاب فرهنگ توضیحی مختصر جاینامها، نوشته نِوِر مگردچیان و واهان ساهاکیان به زبان ارمنی است،[4] به ارائۀ داستانهای مردمی و ریشهیابی اسم  مکانهایی میپردازد که مردم محلی مناطق مختلف ارمنستان برای توضیح نام یک شهر یا روستا در نقاط مختلف این کشور به کار بردهاند. باید یادآور شد که این داستانها و ریشهیابیها، به هیچ عنوان، جنبۀ علمی ندارند و تنها از میان مردم ارمنی برخاستهاند. برای فهم بهتر ایرانیانی که به زبان ارمنی آشنایی ندارند توضیحاتی در داخل پرانتز ارائه شده است. همچنین، در ترجمه سعی شده تا متن فارسی به شیوۀ قصهپردازی ایرانی نزدیک باشد.

ՄասիսևԱրագած

ԺամանակովՄասիսնուԱրագածըշատսիրովքույրերենլինում: Միօր, ինչպեսէպատահում, նրանքկռվումեն: Մեկնասումէ՝եսեմլավըևքեզանիցէլբարձր, մյուսըթե՝եսքեզանիցև ' լավնեմ, և' ավելիմեծուբարձր: ԱյդմիջոցինվրաէհասնումՄարութալեռըևփորձումէհաշտեցնելքույրերին, բայցչիկարողանում: Նաթողնումհեռանումէևանիծում, որմասիսնուԱրագածըայնպեսբաժանվենիրարից, որայլևսերբեքչհանդիպեն: ՄասիսնէլանիծումէԱրագածին, որամբողջտարինդարդըդուրսչգանրասրտից, ևարտասուքնէլչպակասիաչքերից: ԱրագածնէլանիծումէՄասիսին, որաշխարհիերեսինմարդչբարձրանանրակատարին, վրանմատաղչմորթվի. Այդպեսէլլինումէ: Արագածիկատարինարտասուքիցլիճէգոյանում, իսկմասսիվրաէլմինչևօրըմարդչիբարձրացել, ոչէլմատաղէմորթվել:

ماسیس و آراگاتز[5]

در زمانهای قدیم، ماسیس و آراگاتز دو خواهر خیلی صمیمی بودند. روزی آن دو با هم دعوا کردند. یکی به دیگری گفت که من بهترم و از تو هم بلندترم. دیگری گفت که من هم از تو بهترم و هم بزرگتر و بلندتر هستم. در این میان، کوه ماروتا سر رسید و سعی کرد که این دو را آشتی دهد اما نتوانست. گذاشت و رفت و نفرین کرد که چنان این دو خواهر از یکدیگر دور شوند که هرگز نتوانند یکدیگر را ببینند. ماسیس هم آراگاتز را نفرین کرد که در تمام سال درد از قلبش بیرون نرود و چشمۀ اشکش خشک نشود. آراگاتز هم نفرین کرد که از ماسیس هیچ انسانی بالا نرود و روی آن هیچ قربانیای نشود. اینچنین هم شد. از اشکهای آراگاتز در ارتفاعات دریاچه به وجود آمد و از ارتفاعات ماسیس هم تا به امروز هیچ کس بالا نرفته و هیچ قربانیای روی آن نشده است.

Մարտակերտ

)գտնվումէԱրցախում(

Ասումեն, թեայսգյուղիբնակիչներըեղելենշատքաջևհամարձակմարդիկ: Ամենանգամ, երբթշնամիներըհարձակվելենՂարաբաղիվրա, նրանքմիմարդուպեսդուրսենեկելթշնամուդեմ, որիհամարևստացելենմարդ)իգիթ(անունը, իսկնրանցգյուղնէլկոչվելէՄարտակերտ)մարտ՝իգիթմարդկանցգյուղ (:

مارداگرد ( از روستاهای آرتساخ)[6]

میگویند اهالی این روستا خیلی شجاع و جسور بودهاند. هربار، وقتی دشمن به قراباغ حمله میکرد، آن ها مردانه در مقابل دشمن میایستادند. به همین دلیل، آنها را مارد (مرد / پهلوان) نامیدهاند و به نام آن ها آن روستا نیز مارداگرد (روستای مردان / پهلوانان) نامیده شد (كلمۀ «مارد» در ارمنی با كلمۀ «مرد» در فارسی یکی است. همچنین، پسوند «گرد» به معنای «ساخته شده»، که در بسیاری از اسم مکانهای ایران به کار رفته مانند هشتگرد، سوسنگرد و...، در جاینامهای ارمنستان نیز وجود دارد).

Մթնաձոր

(գտնվումէԳորիսում)

Ժամանակինմիսիրունաղջիկէեղել, աղքատիաղջիկ: Երբնածիծաղելէ, չորսկողմըվարդերուծաղիկներենբացվել. Երբլացէեղել, անձրևէեկել: Դևերըգողացելեննրան, տարելձորիամենամութտեղը, ուրարևիլույսչիընկնում, ևչկակենդանիշունչ: Ասումեն, թեմինչևհիմաէլկաայդաղջիկը: նամիշտլացէլինում, դրահամարէլՄթնաձորումշարունակթուխպուանձրևէլինում: Մեկ،մեկէլ, որայնտեղեղանակըպարզվումէ, ասումեն, թեխեղճաղջիկըքնիմեջծիծաղումէ:

مِتنادزور[7](واقع در گوریس)

در زمانهای قدیم، دختر زیبایی بود كه وقتی میخندید دور و برش گل میشکفت و وقتی گریه میکرد باران میبارید. دیوها او را ربودند و به تاریکترین نقطۀ دره بردند، جایی که نور آفتاب به آن جا نمیرسید و هیچ موجود زندهای نبود. میگویند تا امروز هم این دختر آنجاست. او همیشه گریه میکند. به همین دلیل، در این دره همیشه مه و باران است. گاهی هم که به ندرت هوا صاف میشود میگویند که دختر بیچاره در خواب دارد میخندد (مشابه این داستان در ادبیات عامیانۀ ایران نیز وجود داد. ماجرای دختری که وقتی میخندید از دهانش گل میریخت و وقتی گریه میکرد اشکهایش مروارید میشد).

ՄոկքկամՄոկս

Արևելքիերեքմոգեր) մոկք(երբայցելությանենգնումնորածինքրիստոսին, երեքամիսմնումենայնտեղ: Նրանցիցմեկը՝Գասպարանունով, մեռնումութաղւումէնույնտեղում, ուրևցույցենտալիսնրագերեզմանը: Իհիշատակայդմոգերի՝գավառիանունըդնումենՄոկք, որըհետոբերանիցբերանդառնումէմոկս:

مُگ یا مُگس

سه مغ (مجوس)، که از مشرقزمین برای دیدار از عیسای تازه تولد یافته رفته بودند، سه ماه در آن سرزمین ماندند. یکی از آن ها به نام گاسپار آن جا مرد و همانجا دفن شد. به یادبود مغها آن سرزمین به نام «مُگ (مُگک)» به معنای مغها نامگذاری شد، که بعدها دهان به دهان به «مُگس» تبدیل شد (کلمۀ «مُگ» در ارمنی معادل «مغ» فارسی به معنای موبد و روحانی زرتشتی است).

Շիրակ

Իրիսկորդուն՝բազմազավակևշատակերՇարայինամբողջաղխով)գերդաստանով(ուղարկումէմիմերձակաարգավանդուբերրիդաշտ, հյուսիսայինլեռան՝Արագածիթիկունքում, որտեղշատջրերենհոսում: Նրաանունով, ասումեն, գավառըկոչվեցՇիրակ: Ուստի, թվումէ, թեարդարանումէգյուղացիներիմեջգործածվողառածը». Դու, ասումեն, Շարայիորկորնունես, բայցմենքՇիրակիամբարներըչունենք«:

شیراک

شارای پرخور همراه خانوادۀ پرجمعیتش به دشت باروری، در شمال کوه آراگاتز، که آب فراوان دارد، رفت. میگویند، به نام او، نام منطقه «شیراک» شد. نزد روستاییان ضرب المثلی رایج است كه میگویند : «شكم تو شکم شاراست، اما انبار های ما انبار های شیراک نیست».

Շուշի

ԻրանիՓանահխանըժամանակինհյուրէգալիսԲարդայիխանին: Երկուխաներըդուրսենգալիսշրջակաբարձրաբերձուգեղեցիկլեռներնուխիտանտառները՝որսանելու:

Այդլեռներիցդիտելովշրջապատը՝Փանահխանըհիացմունքովբացականչումէ» .Այսի՜նչհրաշալիտեղէ, ի՜նչպարզումաքուրօդ, կարծեսշուշից (ապակուց) լինի. Հեռվիցհեռուամենինչերևումէհայելուպես, այստեղպետքէանպայմանմիլավքաղաքկառուցել«:

Այսպեսէլլինումէ: Հետևելովփանահխանիխորհրդին՝Ղարաբաղիբարձրադիրուգեղատեսիլայդվայրում, որտեղօդըմաքուրութափանցիկէապակուպես, կառուցվումէմիքաղաքՇուշիանունով:

شوشی

پناه خان ایرانی چند وقتی مهمان خان بردا شد. روزی این دو خان برای شکار به جنگلهای انبوه و کوهستانهای زیبا رفتند. پناه خان، در کوهستان، با دیدن مناظر اطراف خود با تحسین فریاد زد : « اینجا چه جای شگفتانگیزی است. چه هوای لطیف و تمیزی دارد. انگار از شیشه است. از دور همه چیز مانند آینه شفاف است. در این جا حتماً باید شهر خوبی بنا شود».

همین طور هم شد. در این مکان زیبا و بلند قراباغ، جایی که هوا مانند شیشه پاكیزه و شفاف است، شهری به نام شوشی ساخته شد (در زبان ارمنی کلمۀ شیش به معنی شیشه است).

Ոստան

(գտնվումէՎանալճիափին)

Ոստաննշանակումէարքունիկալվածք, իշխանանիստ, մայրաքաղաք, բնակավայրևայլն:

ԱյսանունովշատգյուղներուշեներկանՀայաստանում:

وُستان (واقع در ساحل دریاچۀ وان)

کلمۀ وُستان به معنی املاک و مستغلات درباری، حاکمنشین، پایتخت، سکونتگاه و غیره است. روستا ها و آبادی های بسیاری در ارمنستان به این نام وجود دارد.

Պառավաքար

(գտնվումէՇամշադինշրջանում)

Ասումեն, թեմիպառավէլինում, չորգլուխմիպառավ: Նաայնքանհոգնածէրաշխարհիցէլկյանքիցէլ, որորոշումէմիօրքարիցիրենգցելձորը, մեռնել, պրծնել:

Գնումբարձրանումէմիքարի, աչքերըփակում, նետվումցած: Հագինլայնշորերենլինում, ևքամուցփեշերըբացվումեն, ուպառավըկամացիջնումէցած: Աչքերըբացումէ, տեսնումէողջ،առողջէ:

،Ա՜խ, Աստվածասումէպառավըաչքչունե՞ս, թե՞ականջ: Ովկյանքէուզում, մահեստալիս, ովմահէուզում, մահչեստալիս: ԵվգյուղիանունըմնումէՊառավաքար:

پاراواکار (واقع در ناحیۀ شامشادین)

روایت است پیرزنی که بسیار لجباز بوده، آنقدر از زندگی و دنیا خسته شده بود که روزی تصمیم میگیرد از بالای صخره خود را به دره بیندازد، بمیرد و این دنیا را ترک کند. از صخرهای بالا میرود، چشمانش را میبندد و خود را به پایین پرت میکند اما لباس پیرزن گشاد بوده باد در دامنش میپیچد و او را آرام روی زمین فرود میآورد. پیرزن چشمانش را باز میکند و میبیند که سالم است. میگوید: «آی خدا، چشم نداری، گوش هم نداری؟ به کسی که زندگی میخواهد مرگ میدهی و به کسی که مرگ میخواهد مرگ نمیدهی.» و این روستا به نام او «پاراواکار» نامیده شد (کلمۀ «پاراو» در زبان ارمنی به معنی «پیرزن» و «کار» به معنی «سنگ» است).

Ջուղայիկամուրջ

Ա

Հայոցթագավորըլսումէ, որալեքսանդրՄակեդոնացինպարսկականարշավանքիցհայրենիքվերադառնալիսմտադիրէայցելելՀայաստան: ԻպատիվՄակեդոնացու՝նաորոշումէմիգեղեցիկկամուրջկառուցելԱրաքսիվրա, որպեսզիՄակեդոնացինայդկամրջովայնափիցուղիղմտնիՋուղա: Այդպեսէլանումէ:

ԱլեքսանդրՄակեդոնացիննորկառուցածկամրջովմտնումէՋուղա: Հայոցթագավորըմեծհանդեսովդիմավորումէնրանևմիճոխխնջույքտալիսնրապատվին, որիններկաենլինումշատմեծամեծհայեր: ԱշխարհակալկայսրըբաժակէբարձրացնումՀայաստանիկենացըևցանկությունէհայտնումվայելելունրագովաբանվածգինին, խաղողնուծիրանը:

Հայոցթագավորըհրամայումէսեղանինդնելմիսկուտեղլիքըխաղող, ծիրանևուրիշպտուղներ: Սպասավորներնանմիջապեսկատարումենթագավորիհրամանը: Մակեդոնացինմեկնումէձեռքը, որվերցնիպտուղները, բայցպարզվումէ, որդրանքլոկնկարներեն՝վարպետորեննախշվածսկուտեղիվրա)գարնանժամանակէր, ևհնարավորչէրթարմպտուղներդնելսեղանին(:

Նաքահքահծիծաղումէևասում. ԵսուզումէիփորձվածայգեպաններտանելՀայաստանից, որիմերկրումխաղողուծիրանաճեցնեն, հիմաուզումեմ, որդուքինձտաքնաևվարպետներ, որոնքայդքանհմուտնկարելգիտեն: ԵվՄակեդոնացինՀայաստանինհրաժեշտտալիսփորձվածայգեպաններիհետտանումէնաևլավնկարիչներ:

Բ

Ջուղայիկամուրջըշինելէմիունևորերիտասարդ, որպեսզիամենօրկարողանաանցնելԵրասխնուտեսնելգետիմյուսափինբնակվողիրսիրածին:

Գ

Ասումեն, թեսրավրամիպառավյոթըտարվաքացախէլցրելևքանդելկամուրջը:

Դ

ՄիհարուստպառավգաղթինախորդգիշերըքանդելէտվելՋուղայիմեծկամուրջը, որպեսզիՇահ، Աբասըչկարողանագետնանցկացնելհայերին:

پل جلفا (جوقا)

الف:

به پادشاه ارمنستان خبر دادند که اسکندر مقدونی بعد از حمله به ایران، در راه بازگشت به میهن، قصد دارد از ارمنستان دیدار کند. به افتخار او پادشاه ارمنستان تصمیم گرفت پل زیبایی برروی رود ارس بسازد که اسكندر از آن بگذرد و به جلفای قدیم (جوقا) وارد شود.

اسکندر از پل تازهساخت وارد جلفا شد. پادشاه ارمنستان با مراسم باشكوهی از او استقبال و به افتخار او جشن بزرگی برپا کرد که در آن جمعیت فراوانی از ارمنیان نیز حاضر بودند. امپراتور جهانگشا، وقتی به افتخار ارمنستان جام خود را بلند کرد، خواست تا از انگور و زردآلوی ارمنیان بچشد.

پادشاه ارمنستان دستور داد روی میزی سینی ای پر از انگور، زرد آلو و دیگر میوهها حاضر کنند. خدمتکاران بلافاصله امر پادشاه را اجابت کردند. اسکندر دست دراز کرد تا میوهای بردارد اما متوجه شد که این ها فقط نقاشیاند كه استادانه بر روی سینی نقش شده اند (آغاز بهار بود و نمیشد میوه های تازه روی میز گذاشت). او قاه قاه خندید و گفت: «من میخواستم از ارمنستان با خود باغبانهای با تجربه ببرم که در کشورم زردآلو و انگور به عمل آورند اما الان میخواهم که به من استادانی هم، که اینچنین نقشهای ماهرانه ای زدهاند، بدهید. به این ترتیب، اسكندر، همراه با باغبانان ورزیده، استادان نگارگر نیز از ارمنستان برد.

ب:

پل جلفا را یک جوان متمول ساخته تا هر روز از روی آن بگذرد و بتواند معشوقه خود را، که در ساحل دیگر رود ساکن است، ببیند.

چ:

میگویند پیرزنی سركۀ هفت ساله روی پل ریخته و آن را ویران كرده است.

د:

پیرزن ثروتمندی، شب پیش از كوچ اجباری ارمنیان، ترتیبی داد که پل جلفا را خراب كنند تا شاه عباس نتواند ارمنیان را از رودخانه بگذراند.

 

Սևանալիճ

Ա

Սևանալճիտեղումառաջցամաքէեղելանտառապատբլուրներով, ծաղկավետդաշտերովուբերրիվարելահողերով: Գյուղինմոտիկբլրիտակեղելէմիառատաղբյուր, որիցջուրվերցնելիսգյուղացիներըհանումէինակունքիահագինմեծփակիչըևապազգուշությամբհարմարեցնումիրտեղում:

Միերեկոգյուղիհարսներիցմեկըջրիէգնումաղբյուրը, հանումէփակիչը, կուժըլցնումուգալիսէտուն՝մոռանալովփակելջրիակունքը:

Վարարածջուրըդուրսէհորդում, տարածվումչորսկողմը: Երբայնհասնումէտնակներին, բնակիչներըփախչումեն՝ասելով. Քարդառնա, ովբացէթողելակունքը :

Եվմոռացկոտհարսըքարէդառնում, իսկջուրը, անընդհատհոսելով, կազմումէՍևանալիճը, որիերեսինհազիվերևումէքարացածհարսիգլուխը) Հարսնաքարը(:

Բ

ՎանեցիներըգաղթումևվերաբնակվումենՍևանիափերին՝որոշելով, որդաէլմիՎանէ: Բայցհետոտեղիցուրտուդաժանկլիմանդուրչիգալիսնրանց: Վանեցիներըհիշումենիրենցերկրիմեղմուտաքբնությունը, իրենցբարեկեցիկկյանքըևդառնացածկանչում. ՍևՎանեկավմերգլխին, սևՎան: ՈւԱյդպեսէլլճիանունըմնումէՍևան:

دریاچۀ سوان

الف:

جایی که امروزه دریاچۀ سوان قرار دارد در گذشته زمین وسیعی بوده با تپههایی پوشیده از درخت، دشتهای پر گل و زمینهای زراعتی بارور. پایین تپه، نزدیک روستا، چشمۀ پرآبی بوده که هر وقت روستاییان میخواستند از آن آب بردارند سرپوش چشمه را برمیداشتند و باز با احتیاط سر جایش میگذاشتند.

روزی هنگام غروب، یکی از نو عروسان روستا به چشمه رفت. سرپوش را برداشت، کوزه را پر از آب کرد و به خانه برگشت اما فراموش کرد سرپوش را سر جایش بگذارد. آب به هر سو سرازیر شد. وقتی آب به کلبهها رسید روستاییها پا به فرار گذاشتند و گفتند: «هر کسی در پوش را باز گذاشته سنگ شود» و نوعروس فراموشكار سنگ شد. آب همچنان جریان یافت و «دریاچۀ سوان» را به وجود آورد که در آن سر نوعروسی که سنگ شده به سختی دیده میشود، که به آن «هارسناکار» گویند. (کلمۀ «هارس» در زبان ارمنی به معنی عروس و کلمۀ «کار» به معنی سنگ است).

ب:

اهالی وان مهاجرت کردند و در سواحل سوان مستقر شدند، به این امید که آن جا نیز مثل وان است اما آن جا آب و هوایی سرد و خشن داشت. اهالی وان، با یادآوری آب و هوای گرم و معتدل و زندگی مرفه خود، با حسرت بانگ برداشتند: «وان سیاه به سرِما آمد، وان سیاه» و به این ترتیب نام این دریاچه «سِوان» شد ( کلمۀ «سِو» در زبان ارمنی به معنی «سیاه» است. سِو وان = وانِ سیاه)

Վալե

(գտնվումէԱխալցխայիշրջանում)

Գորեցիհայորսորդներըհետապնդումենմիեղնիկի: Գիշերուցերեկեղնիկըառանցդադարիվազումէխիտանտառներով, իսկորսորդները՝նրահետևից: Մեկէլծառերիմիջևհայտնվումէմիբացատ՝մեջտեղըեկեղեցի: Եղնիկըմտնումէեկեղեցինուազատվումէհետապնդումից: Այդօրվանիցորսորդներըորսանելուցբնակությունենհաստատումեկեղեցուշուրջըևսկսումենզբաղվելվարուցանքով: Վարե', վարե'...,،ձայնենտվելնրանքիրար, ևդրանիցէլծագելէգյուղիՎալեանունը:

واله ( واقع در منطقۀ آخالتسخا)

شکارچیان ارمنی اهل گُوری[8] گوزنی را تعقیب میکردند. گوزن شب و روز بیوقفه در میان جنگلهای انبوه میدوید و شکارچیان هم به دنبالش. ناگهان در میان درختان محوطهای باز و در وسط آن کلیسایی ظاهر شد. گوزن به درون کلیسا رفت و از تعقیب و گریز نجات یافت. از آن پس، شکارچیان برای شکار در اطراف کلیسا ساکن شدند و به كشت و زرع پرداختند. آن ها به یکدیگر ندا میدادند: «واره، واره...» یعنی شخم بزن، شخم بزن. و از این جا نام روستا «واله» شد.

ՎայոցՁոր

Ա

Ժամանակինմիհարուստիշխանիրհազարավորանասուններովգալիսէայսգավառիարոտները: վրաէհասնումխիստձմեռը: Վախեցածիշխանըկարգադրումէանասուններըքշելտաքտեղեր: Սարերիցիջնելիսմիձորաբերանիմոտգիշերովսկսվումէբուքը:

Անասուններիցշատերըխեղդվումեն, մնացածներնէլսովածմնում: Իրարհետևիցհիվանդանումումեռնումեննաևիշխանիտանեցիները:

Հովիվներնունախրապաններըփախչումեն: Ձորաբերանինմնումէիշխաննիրհիւանդկնոջհետ: Կորցրածփրկւելուամենմիհույս՝նագլխինէտալիսևնայելովշրջապատիխորձորին՝աղաղակումէ. Ա՜խ, վա՜յձոր, Ա՜խ, վա՜յձոր: ԱյդօրվանիցէլայսգավառիանունըմնումէՎայոցձոր:

Բ

ՎայոցձորիԹանահատգյուղիցմիմարդսիրահարվումէիրսանամորքրոջը:

Ամուսնությանհամարնամիքանիանգամիրավունքէխնդրումտեղիառաջնորդից, սակայնմերժումէստանում: Սիրահարներըորոշումենսպանելառաջնորդին:

Գյուղացինբարձրանումէեպիսկոպոսիպատշգամբիառջևգտնվողծառը, որպեսզիայնտեղիցիջնիցածևկատարիիրմիտքը: Բայցտեսնելով, որեպիսկոպոսըհանգիստքնածէ, ևբերանիցլույսէբարձրանում, հետէդառնում:

Երկրորդանգամնույնփորձնէանումնրասիրուհին: Նապարանովկտուրիցներքևէկախվումևմոտենալովքնածեպիսկոպոսին՝դաշույնըխրումէսիրտը: Եպիսկոպոսը, քնիցվերթռչելով, բացականչումէ. Վա՜յձոր,վա՜յձոր, քա'րմաղվեսդու : ԵրկնքիցիսկույնքարէթափվումևավերումայսգավառիՄոզքաղաքը: Հուլիսամսինէլահագինձյունէգալիսևկոտորումբոլորանասուններին: ԱյդօրվանիցգավառըկոչվումէՎայաձորկամՎայոցձոր:

وایوتس دزور

الف:

در روزگاران قدیم حاکم ثروتمندی با هزاران حشم به چراگاه های این سرزمین آمد. زمستان سختی فرا رسید. حاکم وحشت زده دستور داد تا حیوانات را به مکان های گرم ببرند. وقتی از کوهها پایین میرفتند شب هنگام، در دهانۀ دره ای، بوران شروع شد. بسیاری از حیوانات دچار خفگی شدند و بقیه گرسنه ماندند. نزدیكان و افراد حاکم نیز بیمار شدند و یكی پس از دیگری مردند. چوپانها هم فرار کردند. در دهانۀ دره، دختری تنها ماند كه بر سر خود میزد و با نگاه به درۀ عمیق پیرامونش فریاد میزد: «آخ، وای دره... آخ، وای دره...» (آخ، وای دزور). از آن به بعد این سرزمین «وایوتس دزور» نامیده شد (در زبان ارمنی، کلمه «دزور» به معنی «دره» است).

ب:

جوانی از روستای تاناهات وایوتس دزور عاشق خواهرِ مادرِ تعمیدیاش شد و برای گرفتن اجازۀ ازدواج با او چندین بار از اسقف دهکده اجازه خواست اما جواب رد شنید. عاشق و معشوق تصمیم گرفتند اسقف را بکشند. مرد روستایی از درختی که جلوی ایوان خانۀ اسقف بوده بالا رفت تا از آن جا به پایین بپرد و فکرش را عملی کند اما دید که اسقف راحت خوابیده و از دهانش نور بیرون میآید، برگشت. بار دوم، معشوقهاش اقدام کرد. او با طنابی از بام آویزان شد و با نزدیك شدن به اسقف، که خوابیده بود، خنجر را در قلب او فرو کرد. اسقف از خواب پرید و فریاد زد: «وای دزور، وای دزور، سنگ به سرت ببارد». بلافاصله از آسمان سنگ فرو ریخت و شهر مُز از آن سرزمین را ویران کرد. در ماه ژوئن هم برف سنگینی بارید و همۀ حیوانات را کشت. از آن زمان این منطقه «وایادزور» یا «وایوتس دزور» نامیده شد.

ՎարդենիսիԲերդ

(գտնվումէՄարտունուշրջանում)

ԱյստեղապրելէՎարդենիսանունովմիգեղեցիկաղջիկ:

Շատերնենուզեցելտիրանալնրան, բայցնասիրելէմիայնՎարդին:

ԵրբՎարդենիսնիմանումէ, որՎարդըզոհվելէթշնամուդեմմղածերևիանհավասարկռվում, նահայտնվումէԲերդիպարիսպներիվրաևսկսումէնետահարելթշնամուն:

ՊարսիցարքայազնըխոստանումէՎարդենիսինդարձնելիրենցաշխարհիտիկնանցտիկինը, եթենահամաձայնվիիրկինըդառնալ: Վարդենիսըմերժումէնրաառաջարկըևշարունակումէկռվելպարսիցզորքիդեմ:

Երբկտրվումէնրավերջինհույսը, Բերդիաշտարակիցիրենձորնէնետումևինքնասպանլինում: ԴրանիցհետոբերդիանունըդնումենՎարդենիսիբերդ:

 

دژ وارتنیس (واقع در منطقۀ ماردونی)

دختر زیبایی به نام وارتنیس در این منطقه زندگی میکرد که خیلیها در آرزوی وصلت با او بودند اما او فقط وارت را دوست داشت. وقتی وارتنیس باخبر شد که وارت در جنگی نابرابر با دشمن کشته شده روی حصار دژ رفت و شروع به تیراندازی به سوی دشمن کرد. شاهزادۀ پارسی پیشنهاد کرد اگر وارتنیس همسر وی شود او را بانوی بانوان سرزمینش کند. وارتنیس پیشنهاد او را نپذیرفت و به جنگ با سپاه پارسیان ادامه داد. وقتی آخرین امیدش را از دست داد از فراز برج خود را به دره پرتاب کرد. از آن پس، آن دژ را دژ وارتنیس نامیدند.

Վարսեր

(գտնվումէՍևանիշրջանում)

Միաղջիկ, մոտակագետնընկնելով, խեղդվելէ: Ջուրըտարելէնրադիակը: Գետիերեսինփռվածերևացելենխեղդվածաղջկամազերը (վարսերը): Տեսնողներըձայնենտվելիրար. Վարսերը, վարսերը: ԴրանիցհետոգյուղիանոնըդրելենՎարսեր)նախկինանունը՝Չռչըռ( :

وارسِر (واقع در منطقۀ سِوان)

روزی از روز ها، دختری كه نزدیک رودخانه ایستاده بود در آب افتاد و غرق شد. آب، پیكر او را با خود برد. مو های دختر، كه روی آب باز شده بود، دیده شد. کسانی که آن اطراف بودند یکدیگر را صدا زدند : «مو ها را، مو ها را» (وارسِر، وارسِر). بعد از آن، روستا به این نام نامیده شد. پیش از آن، نام روستا «چِرچِر» بوده است (کلمۀ «وارس» در ارمنی به معنی «مو» و «وارسِر» به معنی «مو ها»ست).

Տարոն

ՆոյիՏարբանանունովորդին, բաժանվելովհորից, վերցնումէիրզավակներինութոռներինևգալիսէայսկողմերը: ՆաբնակությունէհաստատումԵփրատգետիճյուղերիցմեկիվրաևայդտեղըիրանունովկոչումէՏարբան, որըհետոբերանիցբերանդառնումէՏարոն:

تارون

تاربان، یکی از پسران نوح، از پدر جدا شد و همراه با فرزندان و نوههایش به این منطقه آمد و نزدیک یکی از شاخههای رود فرات ساکن شد. این مکان به نام او تاربان نامیده شد که بعد ها دهان به دهان به شکل تارون در آمد.

Փարվանա

Թագավորներիցմեկըմիշատսիրունաղջիկէունենում: Երբգալիսէնրաամուսնանալուժամանակը, հայրնասումէ. Աղջիկսկտամայնկտրիճին, ովկարողանաբերելանհանգչելիկրակը: Շատերնենփորձումկատարելթագավորիպայմանը, որտիրանանաղջկան, սակայնչենկարողանում, բոլորնէլընկնումենկրակիմեջևայրվում: Ասումեն, թեկրակիշուրջըպտտվողթիթեռները, որՓարվանաենկոչվում, թագավորիաղջկաայդուզնկաններնեն:

پاروانا

پادشاهی دختری زیبا داشت. وقتی زمان ازدواج دختر فرا رسید پدر گفت: «دخترم را فقط به آن دلیری میدهم که آتش خاموشناشدنی را برای من بیاورد». افراد بسیاری تلاش کردند تا شرط پدر را برآورده كنند و دختر را به دست آورند اما همگی در آتش افتادند و سوختند. میگویند پروانههایی (پاروانا)[9] که دور آتش میچرخند همان خواستگاران دختر پادشاه هستند.

Քանաքեռ

ԱյստեղժամանակինբնակվելէՔանանանունովմիիշխան՝իրքրոջհետ: Սրամասինխոսելիստեղացիքհաճախասելեն. Քանանիքույրը , Քանանիքրոջը)Քանանաքեռ(: ԴրանիցէլգյուղիանունըմնացելէՔանաքեռ:

کاناکِر

حاکمی به نام کانان به همراه خواهرش در این شهر زندگی میکرد. اهالی شهر هر وقت دربارۀ خواهر حاکم صحبت می کردند میگفتند کانانی کویر، کانانی کروج (کانان کِر). [910] از این جا نام روستا کاناکِر مانده است (در زبان ارمنی کلمۀ «کویر» به معنی «خواهر» و کلمۀ «کروج » نیز شکل تغییریافتۀ دستوری همین کلمه است).

 

پی نوشت ها:

دانشجوی مقطع دکترای رشتۀ شرقشناسی، شاخۀ ایرانشناسی، دانشگاه دولتی ایروان.

Toponymy

Etymology 

Վ.Վ. Սահակյան, Ն.Գ. Մկրտչյան. Տեղանուններիհամառոտբացատրականբառարան. Երևան: Անտարես, 2011.

5ـ  ماسیس نام ارمنی کوه آرارات و آراگاتس از جمله کوههای ارمنستان است.

قراباغ.           

به معنای درۀ تاریک.     

نام شهری در گرجستان.           

به معنی پروانه.           

10ـ هر سه به معنی خواهر کانان است.      

 

 

 

 

 




نقل مطالب فصلنامۀ پیمان تنها پس از هماهنگی با مسئولان فصلنامه، با ذکر کامل منبع (به صورت لینک کامل و ذکر نام مؤلف) و بدون هرگونه دخل و تصرف میسر است.
Copyright © 2008-2014 Payman Cultural Quarterly Journal | Design and Developed by Narek Hartunian & Narbeh Bedrosian
تعداد بازدید: 11038