نشانی: تهران، خیابان استاد مطهری، خیابان فجر (جم سابق)، کوچه نظری، پلاک 4
کدپستی: 48161-15887
تلفن: 88814288
دورنگار: 88841448
پست الکترونیک:
info@paymanonline.com
نقل مطالب فصلنامۀ پیمان تنها پس از هماهنگی با مسئولان فصلنامه، با ذکر کامل منبع (به صورت لینک کامل و ذکر نام مؤلف) و بدون هرگونه دخل و تصرف میسر است.

نگاهی مختصر به تاریخچۀ نقشه های ارمنستان بر اساس دیدگاه های جغرافی دانان غیر ارمنی دربارۀ ارمنیان و زادگاهشان‏[1]

نویسنده: روبن گالیچیان(قالیچیان)
مترجم: رافی آراکلیانس

 

 دربارۀ نويسنده     

دکتر روبن گاليچيان(قاليچيان) در 1938م در تبريز چشم به جهان گشود. خانوادۀ وي از جهنم نژادکشي عثماني در 1915م،

Click to enlarge
روبن گالیچیان (قالیچیان)

 ‏جان سالم به در برده و از طريق گرجستان به فرانسه و نهايتاً به ايران پناه آورده بود. روبن پس از اتمام تحصيلات متوسطه ‏در تهران با دريافت بورس تحصيلي براي ادامۀ تحصيل راهي انگلستان و در1963م با كسب رتبۀ عالي در رشتۀ برق از ‏دانشگاه استون[2] شهر بيرمنگام فارغ التحصيل شد.‏

مهندس گاليچيان (قاليچيان) پس از بازگشت به ايران به خدمت صنعت نفت و گاز ايران در آمد و در مناصب گوناگون مهندسي، ‏طراحي و مديريت فني طرح هاي مهم مرتبط با انرژي، با سازمان هاي دولتي و خصوصي همکاري كرد. او پس از بازگشت ‏به انگلستان، در 1981م، در شرکت مهندسي هالکرو ـ  بلفور[3] انگلستان، در مقام مدير پروژه و مشاور فني شركت صنايع ‏نفت و گاز و پتروشيمي مشغول به کار و تحقيق شد.‏

علاقۀ گاليچيان (قاليچيان) به جغرافيا و نقشه نگاري از 1970م جديتر شد و پس از نقل مکان به لندن به همراه خانواده (در1981م)، در کنار مشغلۀ فني روزمره بخش بزرگي از اوقات خود را به كنكاش در اين زمينه اختصاص داد. دسترسي به ‏انبوهي از نقشه هاي قديمي و اسناد و مدارک گرانبهاي مربوط به نقشه نگاري در مخازن فرهنگي لندن به گاليچيان كمك ‏كرد تا اولين کتاب خود را با عنوان ميراث نقشه نگاري و نقشه هاي تاريخي ارمنستان[4] منتشر سازد.‏

اين كتاب كه شامل مجموعه اي از ديدگاه هاي نقشه نگاران دوره هاي مختلف و نقشه هاي جهان، مشتمل بر سرحدات ‏ارمنستان از 26 قرن پيش تا كنون است، در اندك زماني عنوان پرفروشترين كتاب سال رابه خود اختصاص داد و يک سال ‏بعد با مطالبي کاملتر به زبان هاي روسي و ارمني منتشر شد. ‏

کتاب ديگر گاليچيان (قاليچيان) نيز با عنوان ارمنستان، گرجستان و آذربايجان، کشورهاي قفقاز جنوبي[5] در زمرۀ منابع معتبر در ‏خصوص جغرافيا و تاريخ اين منطقه قرار گرفت. ‏

کتاب جعل تاريخ،[6] عنوان كتاب ديگري از گاليچيان (قاليچيان) است كه به معرفي شجره نامۀ مردمان بومي منطقۀ قراباغ در طي ‏سده هاي گذشته مي پردازد. اين كتاب در 2010م به زبان هاي ارمني و روسي ترجمه شد.                 ‏

گاليچيان (قاليچيان) در يکي از آخرين آثار خود با نام جدال تاريخها در قفقاز جنوبي[7] به تشريح سياست مقامات جمهوري ‏آذربايجان در مخدوش کردن تاريخ و فرهنگ و فريب اذهان عمومي و اصرار آنان بر اين مواضع پرداخته است. اين کتاب که ‏با استناد به مدارک فراوان نوشته شده در 2014م به زبان روسي و به تازگي به فارسي منتشر شده است.‏

روبن گاليچيان (قاليچيان) در 2008م به پاس خدمات ارزشمند خود در زمينۀ نقشه نگاري هاي تاريخي ارمنستان در دوره هاي ‏گوناگون مفتخر به دريافت درجۀ دکتراي افتخاري از فرهنگستان علوم ارمنستان شد و در 2009م نيز نشان ارزشمند وازگن ‏اول را به پاس دست آوردهاي فرهنگي فراوان دريافت داشت.‏

 

 

اشارۀ مترجم

جغرافيا به معناي شناخت سرزميني که زادگاه انسان است آن هنگام از پاکي معنوي ‏خود فاصله مي گيرد که در قالب کلمۀ ‏مرکب جغراسياسي (ژئوپوليتيک) به کار گرفته مي شود.‏

‏ از ميان دلايل منجر به نياز انسان امروز به ايجاد فرهنگ جغراسياسي چون گسترش استکبار، ‏زياده خواهي، تعصب ملي ‏و ديگر ابزار سياستمداران و سياستگزاران، شايد که فقط بخش به ‏ظاهر ناعادلانۀ ثروت هاي زيرزميني کرۀ خاکي قابل توجيه ‏باشد، در حالي که حتي اين ‏آخرين را هم نمي توان سرچشمه اي منطقي براي غليان دشمني ها دانست. ‏

‏ تلاش براي اثبات اينکه آذربايجان ايران تا بوده جزو سرزمين ايران بوده و نه بخشي از خاک ‏جمهوري آذربايجان کنوني، ‏اينکه تنها نود سال از عمر سرحدات جمهوري آذربايجان مي گذرد و اين منطقه پيش از آن اران ناميده مي شده وخانۀ ‏آلبانيايي هاي قفقاز بوده و اينکه منطقۀ کوهستاني پيرامون درياچۀ وان و سيپان وکوه ‏آرارات ازهزاران سال پيش ساکنان و ‏مالکيني داشته به نام ارمنيان، فوران چرک زخمي باز ‏است، فريادي عدالتخواه و زاييدۀ ناعلم جغراسياسي و نه علم ‏جغرافيايي که عالمان مي‏ شناسندش. ـ م ‏

 

ارمنيان نخستين ملت و ارمنستان اولين کشوري است که در 301م و ‏پيشتر از ديگر ملل و کشورهاي جهان مسيحيت را به منزلۀ 

Click to enlarge

نقشۀ 2600 سالۀ جهان متعلق به

دوران بابلی‌ها، خشت پخته شده،

7/6x8/6 سانتی‌متر، موزۀ انگلستان[8]

دين رسمي خود برگزيدند.‏اين پاسخي است که بيشتر ارمنيان در جواب سؤال کساني ميدهند که از آنان در مورد کشور و ملتشان مي پرسند. پاسخي کاملاً صحيح  و واقعيتي که ‏احتمالاً احترامي مضاعف و حتي ارادتي بيشتر را نزد بوداييان، مسلمانان، هندوان و پيروان ديگر اديان برنخواهد انگيخت.‏

 آيا پاسخ ما گوياتر و حامل پيامي رساتر نمي بود اگر با نگاهي به حقيقت محض ‏تاريخي با بانگي بلند اعلام مي داشتيم که ارمنستان، يا مأمن هميشگي ارمنيان، يکي ‏از سه کشوري است که تنها نام آنها بر روي قديميترين نقشۀ جهان، که بر روي ‏لوح کوچک سفاليني به خط ميخي و متعلق به بابلي هاست نقش شده و از 2600 سال پيش ‏بر جاي مانده است؟ ‏

نواحي اطراف بلندي هاي ارمنستان و جنوب قفقاز، که قوم ارمني بيش از 26 قرن بدون وقفه در آن ميزيسته، در ادوار گوناگون به نام هاي گوناگوني ‏چون اورارتو، سرزمين آرارات، آرمنيا، ارمينيه، الارمنيه، هاياستان[9] (نامي که ‏خود ارمنيان به سرزمينشان داده اند)، ارمنستان و تورکومنيا[10] (نام ارمنستان غربي، ‏مرسوم در نزد چند نقشه نگار قرون وسطا) ناميده شده است. ‏

نام ارمنستان را مي توان در همۀ نقشه هاي منطقۀ آسياي ميانه و خاورنزديک، که ‏در دوره هاي گوناگون ترسيم شده، ‏به وضوح ديد. با اينکه موطن ارمنيان در طول ‏تاريخ گاهي کشوري مستقل و گاه سرزميني چند پاره و تقسيم شده بين ‏امپراتوري هاي ‏همسايه بوده نام آرمنيا را با حروف لاتين و الارمنيه را به عربي بدون استثنا ‏در کليۀ نقشه ها و متون مرتبط ‏يوناني، رومي، اسلامي و غربي مي توان مشاهده کرد.‏

نقشه نگارها از قديمي ترين ايام تا سده هاي چهاردهم و پانزدهم ميلادي اسامي مناطق گوناگون را بر ‏اساس نام بوميان ‏و ساکنان آن مناطق ثبت مي کرده اند. اصرار در به کار بردن ‏نام ارمنستان (آرمنيا با حروف لاتين) در مورد زادگاه و محل ‏سکونت قوم ارمن، شاهدي ‏بر اين معنا در روش مرسوم نقشه نگاري در ايام گذشته است. ‏

ارمنيان استقلال سياسي خود را در دهۀ پاياني قرن چهاردهم ميلادي از دست دادند اما نام ‏آرمنيا در تمام طول 530 ‏سال بعد در  کليۀ نقشه هايي که منطقۀ ‏محصور بين درياي خزر، درياي مديترانه و درياي سياه را شامل مي شده، يعني ‏زادگاه قوم ارمن، مشاهده مي شود.‏

نامگذاري اين منطقه به اين اسم در نقشه ها در قلمرو ‏تحت استيلاي سلاطين عثماني، تا سال هاي نژادکشي ارمنيان، ‏يعني 1915ـ1923م و تخليۀ منطقه از ‏صاحبان بومي آن ادامه يافت و از آن پس نام آرمنيا به تدريج از نقشه ها ‏محو شد.‏

حضور آرمنيايي که راه به درياي آزاد ندارد در نقشه هاي دريايي و آبراه ها نيز ‏خود جاي بحثي جداگانه دارد. ‏

عهد قديم

قديمي ترين نقشۀ جهان، که بر روي يک لوحۀ کوچک خشتي حکاکي شده است، در 1930م در شمال عراق کشف شد و ‏اينک در موزۀ بريتانياي انگلستان نگهداري مي شود. در اين نقشه، که متعلق به دوران بابلي ها در قرن ششم پيش از ميلاد ‏‏مسيح است، بابل در مرکز واقع شده و حران (شهري قديمي در مرز ترکيه و سوريۀ کنوني) و ‏اورارتو (ارمنستان) در پيرامون ‏آن قرار دارند. رود فرات در اين نقشه از بلندي‏ هاي ارمنستان سرچشمه مي گيرد، از بابل (عراق کنوني) مي گذرد و به خليج ‏فارس مي‏ رسد.‏

 

Click to enlarge
در این برگردان بازخوانی شده از روی قدیمی ترین نقشۀ جهان، به خط میخی، اورارتو با شمارۀ (3) نشان داده شده است.

 

هرودوت،[11] تاريخدان و جغرافيدان بنام يوناني، که در قرن پنجم پيش از ميلاد مي زيسته، ‏به ارمنستان نيز سفر کرده بوده و براساس ‏يادداشت هاي او آريستاگوراس[12] يوناني ‏نقشه اي را بر روي ورق هاي از آهن ترسيم کرده بوده که ليدي، فنيقيه، سيليسيا، ‏جزيرۀ قبرس، ارمنستان و شوش، ‏شاهنشين هخامنشيان، را شامل مي شده است.‏

نام آرمنيا را در بسياري از متون تاريخي و جغرافيايي رومي و يونان باستان مي‏ توان مشاهده کرد. سرزمين ارمنستان ‏در نقشه اي که اراتوسته نس ‏،[13] فيلسوف يوناني، کشيده نيز وجود دارد.  وي بر اين عقيده بود که زمين کروي و مرکز کيهان است و همۀ ستارگان حول آن در حال چرخشاند.‏

استرابو،[14]جهانگرد و غول جغرافياي دنياي قديم، به کتابخانۀ اسکندريه، که مخزن ‏معروف کتب و ادبيات همۀ علوم زمان خود قلمداد ‏مي شد، دسترسي کامل داشت و ‏آثار حجيم و ارزشمند جغرافيايي خود را نيز در قالب مجلداتي چند در اين کتابخانه بر ‏جاي ‏گذاشته.

 

Click to enlarge
نقشۀ بازسازی شده در 1855م، شامل سه قارۀ اروپا، آسیا و لیبیا (آفریقا)، که در حدود سه قرن پیش از میلاد مسیح ترسیم شده و آرمنیا را در جنوب شرقی دریای خزر نشان می دهد.

 

استرابو در بيش از شصت مورد به ارمنستان و شرح حال ‏مردمان آن اشاراتي جزئي داشته است. نقشه نگاران ‏سده هاي بعد، که کار خود را بر ‏اساس تحقيقات استرابو بنا نهاده اند، همگي بدون استثنا به منطقه اي به نام آرمينيا ‏در ‏شمال بين النهرين و جنوب قفقاز اشاره کرده اند.‏

کتاب ها و گزارش تحقيقات  بطلميوس،[15] مشهورترين جغرافيدان و نقشه نگار دنياي ‏قديم، تا قرن شانزدهم ميلادي مورد استفادۀ محققان قرار مي گرفته است. ‏بطلميوس در جلد ‏اول جغرافياي هشت جلدي خود با دقت فراوان به تشريح روش هاي استخراج ‏اطلاعات، انجام محاسبات ‏ضروري و بهره برداري از آنها در جغرافياي بيش از ‏‏هشت هزار نقطۀ شناخته شدۀ روزگار خود در کشورها و مناطق گوناگون ‏جهان پرداخته. نقشه هاي بطلميوس شامل مرزهاي کشورها با همسايگانشان، آب‏ها و آبراهه هاي منطقه است.‏

در جلد پنجم جغرافياي بطلميوس، دو بخش به ارمنستان اختصاص داده شده است. بخش اول 79 شهر و محله را در ارمنستان صغير و بخش دوم 85 شهر و ‏‏محله را در ارمنستان كبير معرفي کرده و در آن از شهرهايي چون آرتاکساتا (آرتاشات ‏کنوني)، هارماويرا (آرماوير کنوني ‏‏)، تيگرانوکرتا (تيگراناکرد کنوني )، ‏آرساموساتا و توسپيا ‏‏(آرشاماشات و وان کنوني) در ارمنستان کبير و کوما، مليتانا ‏‏(مالاتياي کنوني)، ‏نيکوپوليس و ساتالا در ارمنستان صغير نام برده شده است.‏‏

 

Click to enlarge

جزئیاتی از نقشۀ جهان بطلمیوس، قرن دوم میلادی. منطقۀ محصور بین دریاهای سیاه، مدیترانه، خزر و خلیج فارس. نقشه هر دو ارمنستان کبیر و صغیر را نشان می دهد. آرمنیای کبیر در جنوب قفقاز و آلبانیای قفقاز، غرب سرزمین ماد، شمال بین النهرین و در شرق آرمنیای صغیر نشان داده شده است.

منبع: جغرافیای بطلمیوس، 1531م.

 

بطلميوس اغلب با رجوع به نقشه هاي خود به جزئيات روش هاي نقشه برداري مي پردازد و روش ‏استخراج مطالب مهم را از سفرنامه هاي جهانگردان يادآور مي شود. دنيايي که محل سکونت انسانها ‏است از ديد او شامل سه قارۀ اروپا، آفريقا و آسياست در حاليکه نقشه هاي او در چهار ‏گروه زير طبقه بندي مي شوند:‏

•   نقشۀ جهان

•   اروپا در ده نقشه

•   آفريقا در چهار نقشه

•   آسيا در دوازده نقشه.‏

نام آرمنيا در پنج نقشه از 27 نقشۀ ياد شده آمده است. نقشه هاي بطلميوس معمولاً ساده و فارغ ‏از حواشي و نقاشي ها و راهنمايي هاي مرسوم در نقشه هاي سده هاي بعدي است. نقشه ها ‏اغلب با دست رنگ آميزي شده و گاه به صورت سياه و سفيد به دست ما رسيده.‏ شمار اندکي از اين نقشه ها نيز بر روي کاغذ پوستي منتقل شده است.‏

 

Click to enlarge

جزئیاتی از نقشۀ جهان بطلمیوس، قرن دوم میلادی، شامل ارمنستان کبیر، آبخازیا، بخشی از گرجستان و آلبانیای قفقاز که اینک جمهوری آذربایجان نام گرفته است.

منبع: جغرافیای بطلمیوس، 1531م.

 

نقشه نگاري رومي و عالم مسيحيت و قرون وسطا

نام ارمنستان يا اولين كشوري را كه مسيحيت را دين رسمي خود برگزيد مي توان در بيشتر نقشه هاي ترسيم شده ‏بر اساس موقعيت جغرافيايي شبه جزيرۀ آناتولي و آسياي نزديك در دوران ‏مسيحيت مشاهده کرد. در برخي از نقشه ها، ‏تصوير كشتي نوح را بر فراز كوه آرارات و باغ عدن و ‏بهشت موعود را در داخل يا مجاورت نام آرمنيا مي بينيم.‏‏

 

 

قديمي ترين نقشۀ رومي متعلق به اواسط قرن اول ميلادي است كه به نام مالك آن، كنراد پويتينگر،[16] نقشۀ پويتينگر نامگذاري شده. نسخۀ مربوط به قرن پنجم اين ‏نقشۀ قديمي قرن ها در كتابخانۀ صومعه اي به جاي مانده از دوران امپراتوري روم در ‏شهر ورم[17] آلمان نگهداري مي شد. ‏

نقشۀ پويتينگر به عرض 34 و طول 640 سانتيمتر، تمامي راه هايي را كه رم را به اقصا نقاط ‏امپراتوري روم متصل ‏مي كرد، از شرق اسپانيا تا هند، نشان مي دهد. در مسير شرق، مي توان نام ‏آرمنيا و شهرهاي آن مانند آرتاشات، وُستان (وان ‏كنوني)، تيگراناکرد و باگروان (سهواً رِگونا ‏نوشته شده) را ديد.‏

كاربرد نقشه نگاري در غرب با ظهور مسيحيت و گسترش التهاب اجتماعي حاصل از دين نوظهور ‏به نوعي سكون ‏گراييد. روايت هاي آفرينش در کتاب هاي آسماني علوم و نظريه هاي علمي حاصل از نقشه نگاري را به کنجي ‏فرستاد تا به ‏همين دليل تا قرن پانزدهم و شانزدهم ميلادي شاهد پيشرفت قابل ملاحظه اي در نقشه نگاري غرب نباشيم.‏

از قرن ششم ميلادي باور به كروي بودن زمين تغيير کرد و جاي خود را به صفحۀ گرد مسطحي سپرد كه دنيا را با سه قارۀ ‏محاصره شده با ‏اقيانوس ها نشان مي داد. ‏اين نوع برداشت اصولي متعلق به ايزيدور،[18] اسقف ‏اعظم كليساي كاتوليك شهر سويل[19] اسپانيا بود. اين اسقف فرهيخته در كتابي مشتمل بر همۀ ‏علومي که مي شناخته شيوۀ نمايش زمين را به صورت صفحه اي گرد (در قالب نقشه هاي دايره اي شکل) به نام نقشه هاي تي. او[20] نشان داده كه عموماً سه قاره را در وسط دايره اي نمايش مي دهد كه محيط آن با ‏اقيانوس ها محدود شده است. اين شيوه، يعني نشان دادن زمين به شکل صفحه اي مسطح و مشتمل بر سه قاره، تا حدود ده قرن بعد همچنان شيوۀ غالب در نقشه‏ نگاري بوده است. ‏

طرح دايره اي شکل مورد بحث را، اگر بتوان نقشه ناميد، به اختصار تي. او ناميده اند، چرا كه كل ‏زمين دايره اي به شكل حرف او لاتين (O) فرض شده كه سطح آن با سه خط شبيه به بال هاي حرف تي ‏لاتين (T) به سه بخش تقسيم شده است. در اين نقشه ها شرق و بهشت در بالاي محيط دايره قرار گرفته‏، خط عمودي نشانگر درياي مديترانه و دو بال حرف تي نمايشگر رودخانه هاي دن و نيل ‏هستند. ‏

اطلاعات جغرافيايي مندرج در نقشه هاي دايره اي شکل تي. او در سال هاي بعد به مراتب بيشتر شد. در ‏اين نقشه ها، همواره مي توان نام آرمنيا و گاه كشتي نوح و كوه آرارات را در كنار آن ديد.‏

در قرن هشتم ميلادي بئاتوس مقدس،[21] راهب، الهيدان و جغرافيدان اسپانيايي، نوعي ازنقشه ‏هاي تي. او را با نقوش خاص خود پديد آورد كه بعدها سرچشمۀ خلق آثار جغرافيايي متعدد ديگري شد ‏كه به نقشه هاي بئاتوس معروف بودند. در بيشتر نقشه هاي بئاتوس، نام آرمنيا را در ‏نزديكي بهشت و كوه هاي قفقاز مي بينيم.‏

 

Click to enlarge
 نمونه‌ای از نقشه‌های تی. او. اثر کشیش به ده[22] راهب انگلیسی قرن یازدهم میلادی. سمت شرق در قسمت بالای نقشه قرار دارد و بخش فوقانی (آسیا) شامل نام‌های آلبانیا، آرمنیا، کاپادوکیا، کارتلی (بخشی از گرجستان)، آسیای صغیر و غیره است.

 

نقشه هاي کوچک و سادۀ تي. او. به تدريج جاي خود را به نمونه هاي منظم تر مشابه، که بعضاً ‏حاوي اطلاعاتي در مورد زندگي گياهي و حيواني مناطق بودند، سپرد. نقشۀهاي تي. او. ‏ابستورف[23] به قطر 6/3 متر، که در زمان جنگ جهاني دوم نابود شد و نقشۀ جهان ماپا ‏موندي[24] متعلق به قرن سيزدهم ميلادي که در کليساي هرفورد[25] انگلستان نگهداري مي شود از زمره ‏مهمترين اين نقشه ها هستند. نام آرمنيا در هر دو نقشۀ مزبور ديده مي شود و اشارۀ ‏خاصي هم به کوه آرارات ارمنستان و کشتي نوح بر روي آن در آنها وجود دارد. سومين نقشه از اين نوع و با همين ‏مشخصات در ورچلي[26] ايتاليا نگهداري مي شود که به هنگام مرمت آسيب فراوان ديده است.‏

 

Click to enlarge
نقشه ای که در قرن هشتم میلادی به منظور تأیید، تبیین و تشریح نظریۀ خلقت بئاتوس مقدس تهیه شده است. بهشت و شمال در نوک بالای نقشۀ تی.او. قرار دارد. آرمنیا در سمت چپ با رنگ سبز نشان داده شده. خط عمود وسط نمایشگر دریای مدیترانه و جزایر آن است و ده صورت منقوش یادآور ده پیامبر است.

 

ارمنيه (ارمنستان) در نقشه هاي دوران اسلامي

در دوره اي که نقشه نگاري در غرب در چارچوب قوانين خاص ديني دست و پا مي زد، ‏دانشمندان ايراني و عرب بدون دغدغۀ ‏فکري در راه تعالي علوم قدم بر مي داشتند. با اين ‏حال با وجود پيشرفت هاي قابل ذکر، پس از قرن سيزدهم ميلادي شاهد ‏‏رکودي بي سابقه در دانش نقشه نگاري آنها هستيم.‏

مکتب بلخي[27] شامل يکي از مهم ترين سبک هاي نقشه نگاري زمان خود است که با وجود ‏تمرکز بر مختصات کشورهاي اسلامي منطقه مانند ‏ايران، حکومت هاي اطراف خليج فارس و ‏درياهاي خزر، سياه و مديترانه در نقشه هاي جهان نماي خود به جغرافياي ‏ارمنستان و بخش هايي از روسيه، بلغارستان و شبه جزيرۀ هندوستان نيز پرداخته است. در نقشه هاي بلخي ‏مي توان اشاراتي ‏به کشورهاي اروپايي مانند فرانسه، اسپانيا و آلمان را نيز ديد.‏

از نقشه نگاران معروف دورۀ اسلامي مي توان به فرهيختگان ايراني مانند ابوريحان بيروني ‏( 973 ـ 1048م)، که آثار وي به استناد ‏مسافرت هاي فراوان او حائز اهميت فراوان در علم ‏جغرافياست، ابراهيم بن محمد الفارسي، معروف به اصطخري (فوت در ‏‏975م)، مقدسي (945 ـ1000م) و عمادالدين زکريا بن محمد بن محمود قزويني (1203ـ1283م) و از دانشمندان ‏عرب ‏به ابوالقاسم محمد بن حوقل بغدادي (قرن دهم ميلادي) و ابوعبدالله محمد الادريسي القرطبي (1099ـ1166م)،[28] اشاره کرد.‏

در آثار همۀ نقشه نگاران سبک بلخي، مي توان شانزده تا هجده نقشۀ منطقه اي را ديد که به طور عمده به شرح ‏جغرافياي کشورهاي اسلامي[29] پرداخته اند اما در يکي از نقشه ها افزون بر شرح ‏جغرافياي کشورهاي اسلامي ‏خصوصيات جغرافيايي ارمنستان يا تنها کشور مسيحي نشين منطقه نيز ديده مي شود. در اين ‏گروه از نقشه هاي منطقه و در کنار ارمنستان و اران (آلبانياي قفقاز)، در شمال رود ارس، به نام ‏آذربايجان نيز برميخوريم که در جنوب رود ارس و جزئي از قلمرو ايران نشان ‏داده شده است. ‏

در ميان جغرافيدانان دورۀ آميزش عرب ها و اروپاييان، به نام شاخص ابن الادريسي مي رسيم که بنا بر درخواست پادشاه نرمن هاي مهاجر شمال، راجر دوم،[30] حاکم سيسيلي، اقدام به ‏ساخت کرۀ زمين از جنس نقره بر اساس نقشه هاي موجود جهان کرد. ادريسي آرمنياي کبير و ‏آرمنياي صغير را بر روي اين کار استثنايي در محل جغرافيايي کم و بيش صحيح نشان داده ‏است. او در کتاب راجر[31] نيز به ارمنستان و بسياري از شهرهاي آن اشاره ‏کرده است.‏

 

Click to enlarge

نقشۀ جهان اصطخری، متعلق به قرن دهم میلادی، یکی از بارزترین نمونه های نقشه برداری ایرانی است (نسخه برداری 1836م). سمت جنوب، منطبق با شیوۀ مرسوم در نقشه برداری اسلامی در بالای دایره قرار گرفته است. سطوح آبی رنگ خلیج مانند چپ و راست که با حواشی طلایی رنگ محاط شده به ترتیب اقیانوس هند و دریای مدیترانه را نشان می دهند. دریای اژۀ به شکل مواج در بالای نقشه ترسیم شده که با نواری آبی رنگ به دریای خزر، که با دایره ای با مرکز سفید نشان داده شد، می پیوندد.

 

از نقشه نگاران ترکيۀ عثماني بايد به جهانگرد معروف، محمد زيلي بن درويش،[32] معروف به اوليا چلبي (1611ـ1684م)، نويسندۀ سياحتنامۀ اوليا چلبي و مصطفي بن ‏عبدالله، معروف به کاتب چلبي (1609ـ1657م) يا حاجي خليفه، نويسندۀ کتاب جغرافياي جهاننما ، ‏که در آن به اقصا نقاط دنيا پرداخته، اشاره کرد. نقشه هاي آنان، افزون بر ارائۀ اطلاعات جغرافيايي، ‏شامل جزئيات فراواني در مورد مناطقي از ارمنستان است که در آن زمان تحت اشغال حکومت هاي عثماني و ايراني ‏بوده اند.‏

 

Click to enlarge
اران، ارمنستان و آذربایجان ایران که در نقشۀ اصطخری نشان داده شده اند. شمال، بر خلاف معمول، در بالای نقشه قرار دارد. سطح آبی رنگ سمت راست نمایشگر بخشی از دریای خزر است که رودهای ارس و کر از شرق  و سفیدرود از جنوب به آن می ریزند. اران یا آلبانیای قفقاز در شمال شرق، بلاد ارمنیه در جنوب و آذربایجان ایران در جنوب غربی نقشه نمایش داده شده اند. دو کوه آرارات و سبلان نیز در نقشه دیده می شوند. بر خلاف اظهار نظر حاکمان جمهوری آذربایجان در این نقشه نیز اران و آذربایجان دو منطقۀ جغرافیایی و دو کشور کاملاً جدای از یکدیگر بوده اند.

 

ارمنستان در نقشه هاي دريايي

نقشه هاي دريايي براي نمايش جزئيات راه هاي آبي و سواحل درياها به خصوص مختصات ‏درياي مديترانه ويژۀ دريانوردان و ‏ناويان تهيه مي شده است. سرزمين ارمنستان محاصره ‏شده در خاک همسايگان و به دور از درياها نمي توانست جايي در ‏نقشه هاي دريايي داشته باشد ‏در حالي که پادشاهي کيليکيه (سيليسيا) با سواحل طولاني در شمال شرقي درياي مديترانه ‏در طي سده هاي ‏دوازدهم تا شانزدهم ميلادي بخشي از اين نقشه ها را به نام آرمنيا اختصاص داده است.‏

نقشه هاي دريايي نشانگر خطوط سواحل، شهرها و بنادر، دهانۀ رودها، خليج ها، صخره ها ‏و موانع زير دريايي، تغييرات ‏جوي و موسمي، جهت هاي جغرافيايي و جزئيات کامل مجموعۀ ‏اطلاعاتي است که مورد نياز دريانوردان بوده است. اين ‏نقشه ها معمولاً رنگ آميزي شده بودند تا همراه با تصاوير و طرح هايي که بخش هاي خالي نقشه را پر کرده اند اطلاعاتي ‏هرچه ‏کامل تر را از خصوصيات بندرهاي مناطق گوناگون در اختيار گذارند.‏

نقشه هاي دريايي مديترانه علاوه بر سواحل اين دريا شامل اطلاعات ضروري در خصوص ‏درياي سياه هم هستند. ‏سرحدات پادشاهي ارمني کيليکيه در سواحل شمال شرقي مديترانه ‏را در اين نقشه ها ميبينيم که با زير طاقي به رنگ سبز ‏نشان داده شده اند. علت نشان دادن اين بخش با رنگ سبز تأکيد بر ‏مسيحي بودن ساحل نشينان کيليکيه و برخورد هميشه ‏دوستانۀ آنان با مسافران دريا بوده.‏

انتظار نمي رود که مختصات خاک اصلي ارمنستان، که راه به هيچ دريايي ندارد، در اين گونه نقشه ها يافت ‏شود، حال ‏آنکه حقيقت غير از اين است. در بيشتر نقشه هاي دريايي ايتاليا و کاتالونياي اسپانيا، که ‏کامل ترين و پيشرفته ترين اين نوع ‏از نقشه ها هستند، در قسمت مديترانۀ شرقي سرزمين اصلي ارمنستان نشان داده شده. رشته کوه هايي که سرچشمۀ ‏رودهايي چون دجله، فرات و ‏گاه ارس هستند محل آرمنياي کبير را نشان مي دهند. منطقه اي که در اين نقشه ها با نام ‏آرمنيا مشخص شده، ‏معمولاً شامل کوه آرارات، که کشتي نوح را بر نوک قلۀ خود دارد و شهرهاي پرجمعيتي ‏چون ارزنجان ‏و مالاتيا مي شود. ‏ ‏

احتمالاً، اين امر به علت شناخت خوب غرب از سرزميني به نام ارمنستان در اين منطقه بوده. ارمنستان در دنياي ‏غرب به دليل داد و ستد بازرگانان آن، که ‏شرق آسيا را به شهرهاي اروپا به ويژه، آمستردام و ونيز پيوند مي دادند، شهرت ‏داشت. از سوي ديگر، ارمنستان اولين کشوري بود که مسيحيت را از اوايل قرن چهارم ميلادي دين رسمي خود ‏برگزيده بود. قابل ذکر است که پيش از 301م و پذيرش ‏مسيحيت از سوي پادشاهان ارمنستان ارمنيان در بيت المقدس به ‏مقام شامخ محافظان اماکن ‏مقدس دين مسيحيت دست يافته بوده اند. ‏‏

  

Click to enlarge
 این نقشه، که به 1339م تعلق دارد، نقشۀ دریایی اثر دولسرت[33] و نمودار بخش شرقی دریای مدیترانه است. در این نقشه، اسامی بندرها و دیگر مشخصات مربوط به نواحی ساحلی را به طور عمود بر ساحل مربوطه نشان داده‌اند. بالای نسبتاً خلوت نقشۀ آسیای صغیر، با کلمۀ تورچیا(ترکیه)[34]مشخص شده و قسمت نسبتاً خلوت پایین نقشه به قسمت شرقی مدیترانه اختصاص داده شده است. سرزمین محصور در نوار سبز رنگ پادشاهی ارمنی کیلیکیه را نشان می‌دهد که با نام آرمنیای صغیر در شمال شرقی نقشه قرار گرفته. در این نقشه نیز رنگ سبز برای تأکید بر مسیحی بودن مردمان این سرزمین به کار رفته. در منتهاالیه بالای این بخش از نقشه دو قلۀ کوه آرارات و در شرق آن، نام آرمنیای کبیر را می‌بینیم. رودهای فرات و دجله از کوه‌های ارمنستان سرچشمه گرفته‌اند. نمایش سرزمینی که هیچ راهی به دریا ندارد در یک نقشۀ دریایی بسیار استثنایی است.

 

واپسين سال هاي قرون وسطا

ربع آخر قرن پانزدهم ميلادي شاهد دو خيزش قابل توجه در هنر و صنعت نقشه نگاري بود. ‏تحول اول عبارت بود از اختراع ماشين چاپ به دست گوتنبرگ آلماني که امکاني استثنايي براي ‏چاپ نقشه هاي بطلميوس و تکثير نقشه ها به وجود آورد و تحول چشمگير بعدي کشف قارۀ ‏جديد بود[35] که محاسبات و به طور کل بنيان نقشه نگاري را به يکباره دگرگون ساخت.‏

در اواخر قرن پانزدهم ميلادي، هنگامي که موج تهاجمات ترکان چادرنشين به نزديکي هاي قسطنطنيه رسيده ‏بود، ‏بخشي از نسخه هاي خطي و دستنوشته هاي بي مانند، از جمله اثر گرانبهاي جغرافياي ‏بطلميوس را براي جلوگيري از ‏خطر نابودي، به ايتاليا منتقل کردند. سال ها بعد اديبان و دانشمندان دست به ترجمۀ متنهايي ‏از يوناني قديم به لاتين ‏کردند تا جغرافيداناني مانند يونوس گرمانوس، سباستيان ميونستر،[36] ‏مارتين والدزيميولر،[37] برلينگييري و ديگران مبادرت به ‏ترسيم نقشه بر اساس نوشته هاي ‏بطلميوس و مختصات به دست آمدۀ جديد جغرافيايي  کنند.‏

نقشه هاي دستي ياد شده در مدتي کوتاه به دست سازمان هاي انتشاراتي به چاپ رسيدند. به ‏جز مواردي نادر ‏نقشه هاي چاپي اي که بازار فرهنگي شهرهاي رم، فلورانس، اولم، بازل ‏و ميلان را غرق اطلاعات کرده بودند بر اساس ‏نقشه نگاري بطلميوس شکل گرفته بودند. اولين مجموعه از اين نقشه ها شامل مختصات آرمنياي صغير و دومين مجموعه ‏حاوي مختصات جغرافيايي آرمنياي ‏کبير بود.‏

شکوفايي صنعت چاپ نقشه، که امکان تکميل هرچه بيشتر متن و جدول هاي نقشه ها را تا ‏حدي فراهم آورده بود، ‏سطح آنها را مزين به تصاوير و طرح هاي سازگار با ذائقۀ زمان ‏خود کرده بود.

 اسامي تني چند از جغرافيدانان و نقشه نگاران اروپايي که در تهيۀ نقشه هاي ‏شاخص آن برهه از زمان معروف بودند عبارت است از:‏ مارتين والدزيميولر‏، سباستيان ميونستر، جراردوس مرکاتور،[38] آبراهام اورتليوس‏،[39] ويلم يانسون بلاوو[40] و پسرش جان بلاوو[41]، کريستوفر ساکستون،[42] هنريکوس هونديوس‏،[43] يان يانسون[44] و نيکولاس سانسون[45].

بسياري از کارهاي نقشه نگاران فوق الذکر نمايشگر آن قلمرويي از امپراتوري عثماني هستند ‏که شاهد موطن دوپارۀ ‏ارمنيان بين امپراتوري هاي پارس و عثماني است، در حاليکه در آن ‏برهه از تاريخ حکومت مستقلي به نام آرمنيا وجود ‏نداشته است. در همۀ اين نقشه ها نام ‏ارمنستان در سرزمين آبا و اجدادي ارمنيان ـ در حوالي درياچه هاي وان، سوان و کوه ‏آرارات ـ  ‏که از قرن ها پيش موطن آنان بوده درج شده است.‏

 

Click to enlarge
 نقشۀ بالا شامل جزئیات بی‌مانند از مرزهای واقع بین دریاهای سیاه و خزر از نقشۀ شرق تاریخی 1718م کوهلر است[46]. در این نقشه آرمنیا بین دو امپراتوری عثمانی و پارس تقسیم و در منطقه‌ای بین نقطۀ تلاقی رودهای ارس و کرتا تیکراناکرد گسترده شده است. آدربیگانا (آذربایجان) در شمال غربی ایران و در جنوب رود ارس واقع شده در حالیکه محل جمهوری آذربایجان کنونی با نام آلبانیا در شمال رود کر قرار گرفته است. 

 

گيوم دِليل[47] اقدام به تهيۀ اطلس هاي گوناگوني از جمله اطلس جغرافي و اطلس ‏بزرگ روسيه[48] شامل نقشه هاي روسيه در 1745م کرد. اين اطلس شامل نقشه هاي ‏قفقاز، درياي خزر، ايران و ترکيه بود. در اين مجموعه ‏ارمنستان را مي بينيم که از موش ‏‏(در ترکيۀ کنوني) تا قراباغ (آرتساخ) گسترده شده است. آذربايجان در نقشه هاي اين ‏اطلس به صورت استان شمال غربي ايران در منطقه اي در جنوب رود ارس نمايان است و در شمال رود ارس، ‏در منطقه اي که ‏جمهوري آذربايجان کنوني قرار گرفته، شهرهايي چون شيروان، شکي و ‏غيره قرار دارد. به جز آذربايجانِ ايران، که در تمامي ‏نقشه ها در جنوب رود ارس واقع شده، در نقشه هايي که تا پيش از 1918م تهيه شده به هيچ وجه نامي ‏از آذربايجان در ‏شمال رود ارس برده نشده است.‏

 

Click to enlarge
در نقشۀ 1730م گیوم دِلیل، با نام دریای خزر و سرزمین‌های مجاور[49]، نام آذربایجان را تنها در شمال و داخل سرحدات ایران می‌یابیم(منطقه‌ای که با رنگ صورتی مشخص شده است). شیروان، شماخی، دربند و تباسران در شمال رود ارس قرار دارند و منطقه‌ای که با نام ارمنستان (با رنگ سبز) مشخص شده کل ارمنستان شرقی و بخشی از ارمنستان غربی را شامل می‌شود. 

 

نقشه نگاري نزد ارمنيان

قديمي ترين نوشتۀ جغرافيايي ارمنيان به نام آينۀ جهاننما (آشخارهاتسويتس)[50]بين سال هاي 590 ـ 610م به قلم آنانيا شيراکاتسي،[51] جغرافيدان و رياضيدان ارمني سدۀ هفتم ميلادي، نوشته شده است. مبناي اين اثر نوشته ها پاپوس آلکساندريايي[52] است که مرجع نوشته هاي وي را مي توان تحقيقات بطلميوس دانست. ‏

آينۀ جهاننما با تکيه بر منطقۀ قفقاز جنوبي، ارمنستان و پارس حاوي ‏اطلاعات مبسوطي در مورد اين منطقه است. نسخۀ اصلي اين کتاب، ‏که به زبان ارمني قديم ‏نوشته شده، تا کنون به زبان هاي ارمني جديد، لاتين، فرانسه و آلماني و با مقدمۀ انگليسي به چاپ ‏‏رسيده است. پژوهشگران معتقدند که نسخۀ اصلي اين نوشته نقشه هايي را به همراه ‏داشته اما متني که ما امروزه آن را در ‏اختيار داريم فاقد هر گونه نقشه است. در قرن هجدهم ميلادي، ‏در جزيرۀ سنت لازار در شهر ونيز نقشه اي از آرمنياي تاريخي ‏بر اساس نوشته هاي کتاب‏ آينۀ جهاننما تهيه شد.‏

 

Click to enlarge
نقشه ای که بر اساس اطلاعات آینۀ جهان نما ترسیم شده و در 1751م در جزیرۀ سنت لازار ونیز به چاپ رسیده است. عنوان نقشه اشاره به سندیت اطلاعات موجود در کتاب آینۀ جهان نما دارد.

 

برخي از دستنوشته هاي ارمنيان قرون وسطا شامل نقشه هاي تي. او. و نقشه هاي ‏هواشناسي جهان است که به وضوح ‏متأثر از فرهنگ نقشه نگاري اسلامي و مسيحي بوده. اين نوشته ها بعدها در تهيه و چاپ نقشه ها در قرن هفدهم ميلادي به ‏کار گرفته شدند. قديمي‏ ترين نقشۀ دايره اي شکل ارمنيان، که به قرون سيزدهم و چهاردهم ميلادي باز مي گردد، از روش ‏نقشه برداري ‏تي. او. استفاده کرده است. اصل اين نقشه در ماتناداران[53] نگهداري مي شود.‏

 

Click to enlarge
تصویری از قدیمی ترین نقشۀ تی.او. ارمنیان متعلق به قرن چهاردهم میلادی که در ماتناداران ایروان نگهداری می شود. شرق (شهر زایتن چین) در قسمت فوقانی دایره و بیت المقدس، با شش دروازه، در مرکز و در ابعادی بزرگ تر از مقیاس های متعارف نشان داده شده است. شهرهایی چون ونیز، قبرس، خوارزم، بغداد و دمشق را، که بر سر راه ابریشم قرار داشته اند را نیز در این نقشه می بینیم.

 

مسئولان برپايي نمايشگاه نقشه نگاري در دانشگاه بولونيا، در 1991م، هنگام انجام مقدمات، ‏به پارچۀ لوله شده اي ‏برخورد کردند که در کمال تعجب شامل توضيحات رنگ‏ آميزي شدۀ نقشه اي به عرض 2/1 و طول 6/3 متر بود. دستخط ‏نامأنوس و ناخواناي متن ‏سند تنها معضلي بود که مي توانست مانع خوشحالي زايدالوصف مسئولان در کشف مدرک ‏جديد ‏باشد. ‏کلمۀ آرمنيا به لاتين تنها کلمۀ آشناي نوشته شده بر روي نقشه بود که سبب شد مسئولان به سراغ ‏گابريلا ‏اولوهوجيان،[54] استاد زبان ارمني در دانشگاه روند. خانم اولوهوجيان در ميان ناباوري همگان پرده از ‏راز نوشته اي عظيم گشود که ارمنستان را از قراباغ تا قسطنطنيه، قبرس و ‏بيت المقدس با ‏جزئياتي ازتمام کليساها، صومعه ها و مجتمع هاي خليفه گري ارمنستان تاريخي تشريح ‏کرده بود. دو جدول ‏تشريحي نقشه شامل شرح کامل سازمان کليساي ارمني و دلايل تهيۀ نقشه‏ اي با اين چنين اطلاعات مبسوط در سال ‏‏1691م است.‏

سومين نقشه از نقشه هاي ارمنيان، نقشۀ جهاننما ست که در 1965م در آمستردام به دست ‏توماس واناندتسي[55] تهيه شده است. اين نقشه شامل دو نيم کره است در حالي که در آن قاره هاي ‏استراليا و امريکا تماماً نمايش داده نشده اند. نقشه نگاران ‏هلندي در ترسيم اين نقشۀ رنگي و ‏تزيين شده از کليۀ اطلاعات جغرافيايي موجود در هلند استفاده کرده اند.‏

 

Click to enlarge
دومین نقشۀ قدیمی نقشه‌نگاران ارمنی که تاریخ آن به 1691م باز می‌گردد و توسط ارمیا چلبی کومورجیان[56] در قسطنطنیه تهیه شده است. در کنار مشخصات اماکن روحانی ارمنی و تصویر کوه‌های آرارات، تصویر پیشوایان دینی کلیسای گریگوری در اجمیادزین[57] نشان می‌دهد که در بارگاه سردار پارسی به خدمت او رسیده‌اند. در شمال شرقی اجمیادزین، چهار قلۀ کوه آراگاتس[58] و صومعۀ مشهور ساقموساوانک[59] با توضیحات مبسوط نشان داده شده‌اند. (شرق در سمت بالای نقشه است)

 

اولين اطلس کامل به زبان ارمني، همراه با تصاويري از منظومۀ خورشيدي و ‏نقشه هاي ارمنستان و قلمرو امپراتوري ‏عثماني، در 1849م، در ونيز ايتاليا به چاپ رسيده است.‏

نقشه نگاري ارمني عميقاً مديون مجتمع صومعۀ مخيتاريان[60] در جريزۀ لازار مقدس در ونيز ‏است که  طي نزديک به دو قرن موفق به چاپ مهم ترين نقشه ها به زبان ارمني شده.‏

 

Click to enlarge
نقشۀ امپراتوری عثمانی به زبان ارمنی، که در 1787م در چاپخانۀ صومعۀ مخیتاریان در جزیرۀ لازار مقدس در واتیکان به چاپ رسیده، دارای طراحی و رنگ آمیزی گیرایی است. در روزگار ترسیم این نقشه ارمنستان بین امپراتوری های عثمانی، که با رنگ صورتی مشخص شده و ایران تقسیم شده بوده است. سرحدات ایران آن روز، که با رنگ زرد مشخص شده، در شمال به کوه های قفقاز می رسد.

 

نقشه هاي پس از قرن نوزدهم ميلادي

نقشه ها از اواسط قرن نوزدهم ميلادي به همت نقشه نگاران پيشرو حاوي مطالبي به مراتب دقيق تر و ‏قابل استناد در مورد ‏نام ها، مقياس ها و جزئيات کامل تر بوده اند. در اين نقشه ها، شاهد دستکاري هاي نقشه نگاراني هستيم که تحت تأثير ‏شخصيت، ذائقۀ سياسي و وابستگي هاي ملي خود اقدام به ‏تغيير و گاه حذف نام آرمنيا در نقشه ها کرده اند.‏

اوج بلوغ علم نقشه نگاري در 1891م به هنگام پنجمين همايش بين المللي جغرافيا به وقوع ‏پيوست. در پايان اين ‏همايش، تهيۀ نقشۀ بين المللي جهان در مقياس 1000000/1 به ‏تصويب رسيد.‏

در نتيجۀ اين مصوبۀ جهاني، امکان نقشه نگاري اصولي به دست آمد تا در صورت ادامۀ ‏صلح و نبود جنگ هايي که ‏منجر به از بين رفتن مرزها مي شوند و اميال همواره متغير سياسي نقشه هايي مستند تهيه، ترسيم و ‏تدوين شوند.‏

 

پی‌نوشت‌ها:

1-متن اصلي اين نوشتار به زبان انگليسي (ژوييۀ 2013 م،  ايروان ـ ارمنستان) نوشته شده است.

Rouben Galichian, «A Brief History of the Maps of Armenia», Journal of Armenian Studies‎ ‎(Yerevan: Armenian National Academy of Sciences, jun 2013), p. 83-107.

2-University of Aston, Birmingham UK

3-‏Halcrow-Balfour Engineering Firm

4- Rouben Galichian, The Cartographic Heritage «Historic Maps of  Armenia»(London & New York: I.B. Tauris, 2004). 

5-idem., Countries South of the Caucasus in Medieval Maps: Armenia, Georgia and Azerbaijan (London: Gomidas Institute; Yerevan: Printinfo Art Books, 2007).   

6- idem., The Invention of History: Azerbaijan, Armenia, and the Showcasing of  Imaginations(London: Gomidas Institute & Yerevan: Printinfo Art Books, April 2009).   

7-idem., Clash of Histories in the South Caucasus. Redrawing the map of Azerbaijan, Armenia and Iran (London: Bennett & Bloom, 2012).  

8-ر. ک: روبن گاليچيان، اطلس نقشه هاي تاريخي جهان، در موزۀ ملي انگلستان، رديف  BM9267

9–Hayastan

10- Turcomania

11-‏Herodotus (484 - 425 BC)

12-‏Aristagoras

فرمانرواي يوناني ملقب به ظالم، که در 499 قم عليه داريوش هخامنشي شوريد و شهر سارد را به آتش کشيد.

13-‏Eratosthenes (286 - 194 BC)

14-Strabo (63 - 24 BC)

15-‏Claudius Ptolemaeus (168 - 90 BC)

16-‏Konrad Peutinger‏‏

جامعه شناس و عتيقه شناس آلماني.

17-‏Worm Cathedral

18-Isidore of Seville

19-‏Seville

20-‏‏‏T ـ O maps (Orbis Terrarum)

21-‏Venerable Bede

روحاني فرهيخته به نام به دِه‏.

22-‏Beatus of Liebana 

عالمي روحاني از منطقۀ کانتابرا در شرق اسپانيا.

23–Ebstorf

24- Mappa Mundi

25-‏Hereford

26-‏Vercelli‏‏‏

شهري در شمال ايتاليا که قدمت آن به نظر بسياري از محققان به قرن ششم پيش از ميلاد مسيح بازمي گردد.‏

27- مکتب بلخي با مرکزيت بغداد، پايتخت خلفاي عباسي، مبناي همگرايي جغرافي نويسان مسلمان از هر قوم و مليت بوده است.‏    

28-‏متولد مراکش.

29-براي دسترسي به بيست نقشۀ دوران اسلامي ر.ک: ‏

Rouben Galichian, Countries South of the Caucasus in Medieval Maps. Armenia, Georgia and Azerbaijan (London: Gomidas Institute and Yerevan: Printinfo Art Books, 2007).

30- Norman King Roger II of Sicily

31-The Book of Roger

32-Mehmet Zilli Ibn Darvish‏‏

متولد  قسطنطنيه.

33-Angelino Dulcert‏‏‏

نقشه بردار ايتاليايي ساکن جزيرۀ ماجورکاي درياي مديترانه.

34- Turchia

35-کشف قارۀ امريکا در 1492م توسط کريستف کلمب.‏

36-‏Sebastian Munster (1488 - 1552)

37-Martin Waldseemuller (1470-1520)

38-‏Gerardus Mercator (1512- 1594)

39- Abraham Ortelius (1527-1598)

40- Willem Janszoon Blaeu (1571-1638)

41-‏Joan Blaeu (1596 -1673)

42-Christopher Saxton (1540 -1610

43-‏Henricus Hondius (1573 ـ1650)

44-‏Jan Jansson (1588-1664)

45-‏Nicolas Sanson (1600-1667)

46-Historic Orient (Kohler's 1718 map) ‏‏

47-Guillaume Delisle (1675-1726)  

اطلس نگار مشهور فرانسوي.                                          

48-‏Atlas Russicus

49-Map of the Caspian Sea and its Neighbouring Territories (Guillaume Delisle’s 1730 Map)

50-‏Ashkharhatsooyts  

51-‏Anania Shirakatsi  

52-Pappus of Alexandria  

رياضيدان و جغرافيدان يوناني قرن چهارم ميلادي.

53-Matenadaran  

کتابخانۀ نسخ قديمي ارمنستان در ايروان.

54-‏Gabriella Uluhogian  

55-‏Thomas Vanandetsi 

56-Eremia Cheleby Keomurjian (1637-1695)‏‏

57- Echmiadzin ‏‏

مقر خليفۀ اعظم ارمنيان جهان در ارمنستان.

58- Aragatz ‏‏

بلندترين کوه واقع در خاک ارمنستان کنوني.

59- Saghmosavank‏‏‏

صومعۀ متعلق به قرن شانزدهم در استان آراگاتسوتن ارمنستان کنوني.

60-‏Mkhitarian complex at Saint Lazar in Venice Italy

 

منابع:

Galichian, Rouben. Historic maps of Armenia. The Cartographic Heritage. London: I.B Tauris, 2004.

ــــــــــــ . Armenia in World Cartography Armenian and Russian. Yerevan: Printinfo Art Books, 2007. 

ــــــــــــ .Countries South of the Caucasus in Medieval Maps. Armenia, Georgia and Azerbaijan. London: Gomidas Institute, 2007.

ــــــــــــ . A Medieval Armenian T-O Map.Imago Mundi. Vol. 60 Part 1. London: Routledge, 2008. 

ــــــــــــ . Clash of Histories in the South Caucasus. Redrawing the map of Azerbaijan, Armenia and Iran. London: Bennett & Bloom, 2012.




نقل مطالب فصلنامۀ پیمان تنها پس از هماهنگی با مسئولان فصلنامه، با ذکر کامل منبع (به صورت لینک کامل و ذکر نام مؤلف) و بدون هرگونه دخل و تصرف میسر است.
Copyright © 2008-2014 Payman Cultural Quarterly Journal | Design and Developed by Narek Hartunian & Narbeh Bedrosian
تعداد بازدید: 23041