نشانی: تهران، خیابان استاد مطهری، خیابان فجر (جم سابق)، کوچه نظری، پلاک 4
کدپستی: 48161-15887
تلفن: 88814288
دورنگار: 88841448
پست الکترونیک:
info@paymanonline.com
نقل مطالب فصلنامۀ پیمان تنها پس از هماهنگی با مسئولان فصلنامه، با ذکر کامل منبع (به صورت لینک کامل و ذکر نام مؤلف) و بدون هرگونه دخل و تصرف میسر است.

کلیسای مریم مقدس روستای آفتارخانۀ سلماس

نویسنده: بهروز خان محمدی[1]

درآمد

سلماس از شهرهای به نسبت پرجمعیت آذربایجان غربی است که در ‏شمال ارومیه و جنوب خوی قرار گرفته و از غرب به ترکیه و از ‏شرق به دریاچۀ ارومیه محدود می  شود. این شهرستان از دو بخش ‏مرکزی، به مرکزیت سلماس و بخش کوهسار، به مرکزیت کتبان و ‏هفت دهستان به نام های زولاچای، کره سنی، لکستان، کنار ‏بروژ، چهریق، شنتال و شپیران تشکیل شده‏.[2] سلماس دارای سابقۀ تاریخی و تمدنی کهن است و تپه  های پیش ‏از تاریخی اهرنجان، قره  تپه، هفتوان، نقش  برجستۀ خان  تختی، ‏مقابر صخره  ای و ده  ها محوطۀ تاریخی دیگر در این شهر گواهی بر این ادعا محسوب می  شود. علاوه بر این، در این شهرستان تاکنون بیش از 39 ‏کلیسای تاریخی ارمنی شناسایی شده که عمدتاً در محدودۀ زمانی ‏بین سده  های سیزدهم تا نوزدهم میلادی ساخته شده  اند[3] اما متأسفانه ‏بیشتر آنها به مرور زمان چنان ویران شده  اند که امروزه هیچ ‏اثری از آنها بر جای نمانده. کلیسای تاریخی روستای آفتار‏خانه یکی از این کلیساهاست که به لحاظ اهمیت آن موضوع نوشتار ‏حاضر قرار گرفته. ‏

 

موقعیت جغرافیایی ‏

آفتارخانه روستایی است که در پنج کیلومتری جنوب شرقی شهرستان ‏سلماس و به فاصلۀ چند کیلومتری از جادۀ آسفالته سلماس ‏ارومیه قرار گرفته. دسترسی به این روستا از طریق مسیر ‏باغچه جیک و سپس، روستای بخش کندی امکان  پذیر است. این روستا، ‏که در برخی منابع با نام اخته  خان نیز آمده، دارای یک ‏محوطۀ باستانی (به شمارۀ ثبتی 9700 )، یک کلیسای تاریخی ‏ارمنی و یک قبرستان تاریخی ارمنیان با سنگ قبرهای حکاکی شده و ‏ارزشمند است که به شمارۀ 4786 در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است. کلیسای تاریخی و ارزشمند آفتارخانه، که در حاشیۀ منازل ‏روستاییان قرار گرفته، با نام مریم مقدس شناخته می  شود. ‏این کلیسا در طول جغرافیایی ً58 َ52 ·44 و عرض جغرافیایی ً05 َ11 ·38 ‏واقع شده و به شمارۀ 2073 در 29 تیر 1377ش در فهرست ‏آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.‏

 

تاریخچه و سوابق پژوهشی ‏

به  رغم ارزش  های بالای معماری و هنری، این کلیسا چندان مورد ‏توجه محققان و پژوهشگران قرار نگرفته است. شاید، بتوان بررسی ‏پژوهشی پروفسور کلایس آلمانی را نخستین مطالعه در خصوص این کلیسا دانست. ‏وی در بررسی گسترده  ای که در 1347ش (1968م) از شمال غرب کشور به ‏سمت نقاط جنوبی و مرکزی آن صورت داد از این کلیسا بازدید کرد و آن را مورد مطالعه قرار داد. او این کلیسا را با نام اختان[4] ‏معرفی کرد و ضمن ارائه اطلاعاتی در خصوص آن پلان نسبتاً دقیق و تصویری از این ‏کلیسا را در سال بعد (1348ش/1969م) در شمارۀ دوم دورۀ جدید مجلۀ ‏پژوهش  های باستان  شناسی آلمان در ایران (که به اختصار ‏ای ام آی نامیده می  شود) ‏منتشر ساخت[5] اما اشارۀ دقیقی به تاریخ ساخت آن نکرد! ‏گروه معماران و پژوهشگران دانشگاه پلی تکنیک دانشگاه میلان ‏ایتالیا نیز به همراه هیئتی از دانشگاه ملی ایران (شهید بهشتی ‏کنونی) در فاصلۀ سال  های 1356و 1357ش (1977 و 1978م) در بررسی گسترده  ‏ای که برروی استحکام و گونه  شناسی کلیساهای ارمنی در ایران صورت دادند به مطالعه و بررسی این کلیسا پرداختند و ‏نقشۀ آن را همراه با اطلاعاتی در خصوص آن منتشر ساختند‏.[6]

آندرانیک هویان، باستان  شناس و محقق ارمنی، نیز در کتاب ‏ارزشمند خود با نام کلیساهای ارمنیان ایران ضمن اشاره به این ‏کلیسا در خصوص ویژگی  های معماری و قدمت آن اطلاعاتی ارائه کرده است‏.[7] هویان تاریخ بنای این کلیسا را سدۀ هجدهم میلادی ذکر ‏کرده است. در گزارش ثبتی  ای که در 1372ش تهیه شده بنا را ‏با توجه به ویژگی  های معماری و مقایسۀ پلان و مصالح به کار ‏رفته در آن به دورۀ صفویه منسوب کرده  اند‏.[8]به استناد مطالعات هیئت ‏ایتالیایی، کلیسا در 1270ش (1891م) مجدداً به دست ارمنیان مورد ‏مرمت و بازسازی قرار گرفته است. علاوه بر این، خانم نادره ‏شجاع  دل[9] ‏ و نگارنده[10] نیز در مطالعات خود اشاراتی به این ‏اثر تاریخی کرده  اند. به  رغم گذشت زمان و بارش نزولات جوی، که سبب آسیب و تخریب  هایی در کلیسا شده، بنا در حالت ‏کلی سرپا و نسبتاً سالم است اما از آن برای برگزاری مراسم ‏مذهبی استفاده نمی  شود. ‏

 

ویژگی  های معماری‏

مصالــح ‏

مصالح اصلی به کار رفته در این کلیسا سنگ  های لاشه  ای و در بخش  هایی ‏سنگ  های تراش  خوردۀ آذرین است. طی مرمت و بازسازی  هایی که در 1270ش(1891م) صورت گرفته از آجر و گچ نیز، به ویژه، به منزلۀ مصالح فرعی استفاده شده است. ‏

 

Click to enlarge
نمای ورودی اصلی ضلع غربی (عکس از گزارش ثبتی)

 

نقشــه ‏

کلیسای مریم مقدس آفتارخانه مشتمل بر نمازخانه  ای منفرد و ‏مستطیل شکل به طول 30/ 17 و عرض10 / 9 متر و دارای ‏محور اصلی شرقی ـ غربی است. اجزا و عناصر معماری کلیسا بر اساس ‏این محور انتظام یافته و نقشه نسبت به محور حالت تقارن دارد. ‏کلیسا دارای یک ورودی اصلی در ضلع غربی است و این ورودی، که بر ‏طبق آموزه  های مذهبی مسیحی راه ورود به کلیساست، بر روی محور ‏شرقی ـ غربی و درست در مقابل محراب واقع شده. در پلانی که پرفسور کلایس ترسیم کرده ورودی، رواقی با دو ستون ‏دارد که امروزه از آنها اثری بر جای نمانده است. بر روی ‏سردر کلیسا طاقنمای آجری بلندی ایجاد شده که دارای تزیینات ‏هره چینی آجری است. سطح داخلی کلیسا اندکی پایین  تر از سطح ‏زمین  های اطراف است و فضای داخلی آن، مانند غالب کلیساهای ‏منطقۀ شمال  غرب، به شیوۀ بازیلیک سه ناوی و ستون  دار ساخته ‏شده. صحن اصلی کلیسا با چهار ستون، که در دو ردیف موازی ‏کنار هم قرار گرفته، به سه ناو تقسیم می  شود: ناو اصلی ‏میانی و ناوهای فرعی جانبی. ناو میانی، به منظور پذیرش ‏عبادت  کنندگان بیشتر، بزرگ  تر از ناوهای کناری ساخته شده. محراب ‏مستطیل شکل کلیسا در منتهاالیه بخش شرقی و هم  عرض ناو ‏میانی و در راستای آن ایجاد شده است. در این کلیسا، به لحاظ ‏کارکردی سه بخش محل عوام، محل سرودخوانان و محراب وجود دارد اما با توجه به تخریب  های صورت گرفته در بخش محراب تشخیص ‏میزان اختلاف ارتفاع سطح آن با فضای عبادت  کنندگان و سرود‏خوانان امکان  پذیر نیست.

در دو سمت محراب، دو اتاق (آونداتون) ‏با ورودی  های تنگ و باریک تعبیه شده که محل نگهداری وسایل ‏کشیش و اشیا و لوازم مورد استفاده در مراسم مذهبی است. ‏

 

Click to enlarge

Source: W. Kliss, "Bericht uber Zwei Erkundungsfahrten In

Nordwest-Iran", AMI, band 2 (1969)

پلان کلیسا

 

Click to enlarge
فضای داخلی کلیسا و ستون های آجری (عکس از گزارش ثبتی)

 

نماهــا و تزیینــات‏

در این کلیسا از تزیینات معماری محدودی استفاده شده است. ‏نمای دیواره  های خارجی را با استفاده از سنگ  های لاشه  ای ساخته  اند و مابین آنها بندکشی شده و پوشش سفید رنگی دارد. بخش ‏زیادی از این پوشش و بندکشی مابین سنگ  ها بر اثر مرور زمان و بی  توجهی ریخته شده و از بین رفته. تزیینات نمای خارجی ‏عمدتاً در دیوار غربی و محل ورودی اصلی ایجاد شده است. در دو ‏طرف ورودی، دو نیم  ستون آجری و بر بالای آن تزیینات آجری به ‏چشم می  خورد. چهارچوب ورودی اصلی نیز با استفاده از ‏سنگ  های آذرین   تراش  خورده و خوش  ساخت با طاق هلالی ساخته شده ‏است. در دو گوشۀ دیوارهای این ضلع، به منظور ترازبندی، سه سنگ ‏آذرین تراش خورده به فاصلۀ چند رج سنگی از یکدیگر و به ‏صورت قرینه ایجاد شده و بدین وسیله سطح دیوار را از سادگی ‏و یکنواختی خارج کرده  اند. در نماهای دیگر اضلاع، تزیین  های ‏خاصی به چشم نمی  خورد. دیوار خارجی شمالی فاقد نورگیر است ‏اما در ضلع جنوبی سه نورگیر تعبیه شده که یکی از آنها در ‏گذشته ورودی ضلع جنوبی بوده و ظاهراً، در مرمت  های بعدی این ‏ورودی مسدود و تبدیل به نورگیر شده است. در فضای داخلی ‏کلیسا نیز، تزیین خاصی وجود ندارد و سطح دیوارها با اندود ‏گچ پوشیده شده است. سنگاب غسل تعمید را در دیوارۀ شمالی و در ‏نزدیکی بخش محراب درون دیوار تعبیه کرده  اند. حدفاصل بین ‏ستون  ها با استفاده از طاق  های رومی باربر به یکدیگر متصل شده ‏است.‏

 

Click to enlarge
فضای زیرین گنبد آجری اصلی (عکس از گزارش ثبتی)

 

پوشـش سـقف‏

سقف کلیسا در بخش ناو میانی با دوگنبد عرقچین آجری و یک ‏گنبد آجری بزرگ  تر، که به صورت یک درمیان قرار گرفته است، ‏پوشیده شده. گنبد اصلی، که بر بالای بخش عوام ایجاد شده، ‏آجری و به صورت نیم دایره  ای است و آجرهای آن را به شکلی ‏ماهرانه   برروی یکدیگر سوار کرده  اند. در محل ساق گنبد و ‏در چهار جهت اصلی، چهار نورگیر به منظور افزایش نور فضای ‏داخلی بخش عوام احداث شده. بنا به دلایلی که بر ما معلوم ‏نیست بر فراز این گنبد نیم دایره گنبد مخروطی دیگری از جنس ‏فلز و چوب ایجاد شده است که حالت عجیب و نامتقارنی به گنبد ‏اصلی داده. این شیوۀ احداث گنبد در بنای کلیسای مریم ‏مقدس آفتارخانه منحصر به فرد است و در دیگر کلیساهای منطقۀ ‏شمال  غرب به چشم نمی  خورد. افزون بر این، مشخص نیست که آیا ‏گنبد فوق در زمان احداث به این شیوه ساخته شده یا درهنگام ‏مرمت  های سال 1270ش (1891م)، گنبد مخروطی را به آن اضافه کرده  اند. تاکنون، ‏در این خصوص اطلاعاتی به دست نیامده و کسب آگاهی  های بیشتر ‏مستلزم پژوهش  های گسترده  تری در آینده است.‏

 

Click to enlarge
نمای سقف و گنبد اصلی کلیسا (عکس از گزارش ثبتی)

 

قبرستــان تاریخی ارمنــی‏

به فاصلۀ حدود یک کیلومتری از کلیسا و در ضلع شرقی روستای ‏آفتارخانه، قبرستان تاریخی ارمنیان قرار گرفته که به نظر می  رسد با کلیسا مرتبط باشد. این قبرستان در طول ‏جغرافیایی َ53 ·44 و عرض جغرافیایی َ11 ·38 قرار گرفته و حدود هشتصد متر مربع ‏وسعت دارد و قدمت آن به دورۀ قاجاریه می  رسد. سطح قبرستان ‏پوشیده از سنگ  های مکعب مستطیلی از نوع آذرین و سیاه ‏آتشفشانی است که برخی از آنها را ‏ماهرانه تراشیده و نقوشی بر روی آنها ایجاد کرده  اند. برخی ‏دیگر دارای کتیبه  هایی به خط ارمنی هستند که تاریخ بیشترشان ‏به اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم میلادی می  رسد.[11]در سطح قبرستان آثار حفاری  های ‏گستردۀ غیرمجاز به چشم می  خورد و متأسفانه، ‏برخی از این سنگ قبرهای ارزشمند به دست قاچاقچیان آثار فرهنگی ‏شکسته شده و از بین رفته  اند و برخی دیگر را نیز به سرقت برده  اند. این ‏قبرستان تاریخی در 23 بهمن1380ش، به شمارۀ 4786، در ‏فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.‏

 

Click to enlarge
دورنمای قبرستان تاریخی ارمنی آفتارخانه (عکس از رضا حیدری)

 

Click to enlarge
نمای نزدیک سنگ قبرها (عکس از رضا حیدری)

 

Click to enlarge
نمونۀ سنگ قبر با کتیبۀ ارمنی (عکس از رضا حیدری)

 

جـمع بنــدی‏

روستای آفتارخانه یکی از روستاهای تاریخی و کهن شهرستان ‏سلماس محسوب می  شود. وجود یک تپۀ تاریخی با قدمت هزارۀ اول ‏پیش از میلاد و کشف اتفاقی گورستانی از دورۀ اشکانی با گورهای ‏صندوقی(کلان سنگی)، در هنگام احداث آبراهۀ انتقال آب سد زولا[12] ‏ ‏در نزدیکی روستا، نشان از سابقۀ تمدنی سه هزاره سالۀ آن ‏دارد. به نظر می  رسد با توجه به وجود کلیسای مریم مقدس و ‏قبرستان تاریخی ارمنی این روستا در فاصلۀ زمانی قرن هجدهم ‏و نوزدهم میلادی از مناطق بزرگ ارمنی  نشین سلماس بوده و این موضوع ‏با توجه به وجود کلیسای تاریخی روستای قزلجه و گورستان و کلیسای ‏تاریخی روستای پکاجیک، در فاصلۀ نزدیکی از روستای آفتارخانه، ‏قابل توجه است. کلیسای مریم مقدس آفتارخانه از بناهای ‏ارزشمند تاریخی شمال  غرب کشور است و قدمتی چند صد ساله دارد و ‏به احتمال بسیار، یکی از ده  ها کلیسایی است که به دست ارمنیان ‏مهاجر دورۀ صفویه و پس از آن در منطقۀ سلماس ایجاد شده. اهمیت عمدۀ کلیسا به دلیل ویژگی منحصر به فرد گنبد ‏اصلی دوپوش آن است که در دیگر کلیساها مشاهده نمی  شود. ‏به علاوه، این کلیسا از معدود کلیساهایی است که تاکنون در ‏وضعیت نسبتاً سالمی باقی  مانده. هرچند مرمت  هایی که در گذشته به دست ارمنیان منطقه در کلیسا صورت گرفته غیراصولی ‏و غیرفنی بوده همین مرمت  ها نقش عمده  ای در حفاظت و جلوگیری از تخریب و ‏فرسودگی کلیسا و سرپا نگه داشتن آن داشته است. با وجود این، بنا ‏همچنان در وضعیت حفاظتی اضطراری و نامناسبی به سر می  برد و ‏نیازمند حفاظت و مرمت  های فوری است. تعیین محدوده  های ‏حفاظتی و تعیین عرصه و حریم  های اصلی کلیسا نیز از دیگر اقداماتی‏است که باید صورت گیرد تا این بنا همچنان به منزلۀ یکی از ‏آثار شاخص هنر معماری ارمنی در منطقه شمال  غرب باقی بماند.  

 

 

منابع:

حیدری، ابراهیم. گزارش ثبتی کلیسای آفتارخانه سلماس، ‏بایگانی فنی اداره کل میراث فرهنگی آذربایجان غربی، 1372.

خان محمدی، بهروز.  «پراکندگی کلیساهای تاریخی ارمنیان در آذربایجان ‏غربی»، پیمان. ش 31. بهار 1384: 78 ـ 88.‏

ـــــ . «معماری مذهبی ارامنه آذربایجان غربی از ‏دیدگاه باستان  شناسی(كلیساهای شهرستان ارومیه و حومه)».  پایان  نامه ‏كارشناسی ارشد رشتۀ باستان  شناسی. دانشگاه تهران، 1384. ‏

رزاقی، حسین. «گزارش گمانه  زنی گورستان تاریخی آفتارخانه سلماس»، ‏درخلاصه  مقالات همایش بین  المللی باستان  شناسی ایران، حوزۀ شمال  غرب، تهران: ‏پژوهشکدۀ باستان  شناسی، 1383.

شجاع  دل، نادره. «مروری بر كلیساهای ارامنۀ استان آذربایجان ‏غربی». پیمان. س9. ش33. پائیز 1384: 52 ـ 69.‏

ــــــ . «معرفی گورستان  های ارمنیان استان آذربایجان غربی»، ‏پیمان. ش41. پاییز1386:82 ـ 89.‏

محمد قلی زاده، محمد رضا. آذربایجان غربی در آئینه تقسیمات ‏کشوری جمهوری اسلامی ایران. ارومیه: چاپ حسام الدین چلبی،1391.

هویان، آندرانیک. کلیساهای ارمنیان ایران، تهران: سازمان میراث فرهنگی،1382.‏

Kliess, W. «Bericht uber Zwei Erkundungsfahrten In Nordwest-Iran». AMI.band 2‎. 1969. ‎

Novello, Adriano Alpago etal. Ricerca sull architettura armena Iran. Facolta di Architettura, Politecnico di Milano.vol. I, no. 17. 1977.

 

‏ ‏

پی نوشت ها:

1ـ کارشناس ارشد باستان  شناسی ادارۀ کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی آذربایجان غربی.‏

2ـ  محمد رضا محمد قلی زاد، آذربایجان غربی در آئینۀ تقسیمات کشوری جمهوری اسلامی ایران (ارومیه: چاپ حسام الدین چلبی، 1391)، ص 70.‏

3ـ بهروز خان محمدی، «پراکندگی کلیساهای تاریخی ارمنیان در آذربایجان غربی»، پیمان، ش 31 (بهار 1384): 78 ـ 88.‏

4ـ[1].1Achthan

5ـ[1].2 W. Kliess,«Bericht uber Zwei Erkundungsfahrten In Nordwest-Iran». AMI (1969), band 2‎, p. 92

6ـ Adriano Alpago Novello etal., Ricerca sull architettura armena Iran(Facolta di Architettura, Politecnico di Milano,1977),vol.  I, no. 17. ‎

7ـ آندرانیک هویان، کلیساهای ارمنیان ایران (تهران: سازمان میراث فرهنگی، 1382)، ص132.‏      

8ـ ابراهیم حیدری، گزارش ثبتی کلیسای آفتارخانه سلماس، بایگانی فنی ادارۀ کل میراث فرهنگی آذربایجان غربی،1372‏.

9ـ نادره شجاع دل، «مروری بر كلیساهای ارامنۀ استان آذربایجان غربی»، پیمان، س9،ش 33 (پاییز 1384): 52 ـ 69.‏

10ـ بهروز خان محمدی، همان  جا.‏         

11ـ نادره شجاع دل، «معرفی گورستان  های ارمنیان استان آذربایجان غربی»، پیمان، ش 41 ( پاییز1386): 82 ـ 89.‏          

12ـ حسین رزاقی، «گزارش گمانه زنی گورستان تاریخی آفتارخانه سلماس»، در خلاصۀ مقالات همایش بین  المللی باستان  شناسی ایران، حوزۀ ‏شمال  غرب (تهران: پژوهشکدۀ باستان  شناسی، [1383])، ص 84 و 85.‏   




نقل مطالب فصلنامۀ پیمان تنها پس از هماهنگی با مسئولان فصلنامه، با ذکر کامل منبع (به صورت لینک کامل و ذکر نام مؤلف) و بدون هرگونه دخل و تصرف میسر است.
Copyright © 2008-2014 Payman Cultural Quarterly Journal | Design and Developed by Narek Hartunian & Narbeh Bedrosian
تعداد بازدید: 36761