نشانی: تهران، خیابان استاد مطهری، خیابان فجر (جم سابق)، کوچه نظری، پلاک 4
کدپستی: 48161-15887
تلفن: 88814288
دورنگار: 88841448
پست الکترونیک:
info@paymanonline.com
نقل مطالب فصلنامۀ پیمان تنها پس از هماهنگی با مسئولان فصلنامه، با ذکر کامل منبع (به صورت لینک کامل و ذکر نام مؤلف) و بدون هرگونه دخل و تصرف میسر است.

معرفی و تحلیل گورستان های ارمنیـان شهرستـان خـمین

نویسنده: دکتر علی نوراللهی[1] | غلام شیرزاد[2]

«  مزار  انسان،  پیش  از  آنكه  گویای  مرگ  انسان  باشد،  نشانۀ  زندگی  انسان  است

زیرا  كه  مرگ  میوۀ  زندگی،  بخشی  از  زندگی  و  كوچكتر  از  ‏زندگی  ‏است».[3]

مقدمه

بررسی  های  باستان  شناسی  نقش  مهمی  در  شناخت  تاریخ  تحولات  سیاسی  و  فرهنگی  در  مناطق  گوناگون  دارد‏‏.  این  گونه  بررسی  ها،  به  دلیل  كم  خرج  و  محدود  بودن  جنبۀ  تخریبی  آنها،  ابزار  مفیدی  برای  كسب  ‏اطلاعات  گسترده  دربارۀ  مناطق  مختلف  دارد.‏  بررسی  ها  نه  تنها  در  باستان    شناسی  بلكه  در  تمامی  علوم  و  ‏دانش ها،  در  اصل  گردآوری  اطلاعات  كلی  و  اولیه  برای  ارزیابی  پژوهش  با  خط  مشی    گذاری    های  مراحل  ‏پیشرفته  آن  است.در  باستان  شناسی،  بررسی  ها  طیف  های  گوناگونی  دارند:  برخی  از  بررسی  ها  عمومی  و  غیر  ‏تخصصی  است  و  تعدادی  از  آنها  با  هدف  آزمایش  موضوعی  خاص  صورت  می  گیرد.  بررسی  ها  ممكن  است  ‏با  هدف  شناسایی  آثار  باستانی  صورت  گیرد.  در  این  شیوه،  به  معرفی  مكان    های  باستانی،  ارائۀ  آنها  بر  روی  ‏نقشۀ  باستان    شناختی،  تعیین  گاه  نگاری  پیشنهادی  برای  آنها  و  مشخص  كردن  توزیع  پراكندگی  و  الگوهای  ‏استقراری  آنها  در  منطقه  تحت  مطالعه  می  پردازند. [4]بررسی  قبرستان  ها،  که  در  این  نوشتار  به  ‏آن  پرداخته  شده،  از  دستۀ  آخرین  گونۀ  بررسی  هاست،  یعنی  معرفی  و  تهیۀ  نقشۀ  پراکندگی  و  همچنین،  ارائه  ‏یک  گاه    نگاری  برای  این  آثار  که  در  طی  یک  بررسی  باستان شناختی  شناسایی  شده    اند.از  منظر  ‏باستان    شناختی  چون  این  سنگ  قبرها  جنبه  هایی  از  فرهنگ  این  اقوام  را  در  طی  حیاتشان  بازگو  می  کنند  مهم  و  ‏قابل  توجه  هستند.‏

همچنین،  مطالعۀ  شیوۀ  تدفین  و  سنگ    قبرها  از  نظر  مطالعات  باستان شناختی،  انسان    شناختی  و  جامعه شناختی  ‏دارای  اهمیت  فراوانی  است  زیرا  علاوه  بر  جنبۀ  مادی  این  تدفین  ها،  از  جمله  جایگاه  و  موقعیت  اقتصادی  افراد  ‏در  طول  حیات،  اطلاعات  بسیاری  دربارۀ  باورها  و  جهان  بینی  این  اقوام  در  اختیار  پژوهشگران  قرار  می  ‏دهند. [5]

شهرستان  خمین،  به  لحاظ  موقعیت  جغرافیایی،  در  جنوب  استان  مركزی  واقع  شده  است.این  شهرستان  از  شمال  به شهرستان  های  اراك،  از  غرب  و  جنوب  غرب  به  استان  اصفهان،  از  شمال  شرق  به  ‏شهرستان  محلات،  از  جنوب  غرب  به  استان  لرستان  و  از  شمال  غرب  به  شهرستان  شازند  منتهی  ‏می    شود.  مركز  شهرستان،  شهر  اراك  است.‏  به  لحاظ  جغرافیای  طبیعی  شهرستان  خمین  در  منطقۀ  ‏كوهستانی  قرار  گرفته  و  از  جمله  كوه  های  مهم  آن  سلسله  كوه های  الوند  در  جهت  شمال  غربی  شهرستان  است  ‏كه  وارد  شازند  می شود  و  به  طرف  همدان  پیش  می  رود.در  مركز  شهرستان،  نیز  سلسله  كوه  های  كوچكی  دیده  ‏می    شود  كه  از  جملۀ  آنها  می توان  به  كوه های  شیرخانی  اشاره  كرد.  با  توجه  به  قرار  گرفتن  این  شهرستان  در  ‏منطقۀ  كوهستانی  رودخانه های  بزرگ  و  كوچكی  در  آن  جریان  دارند.از  جملۀ  این  رودخانه  ها  می توان  به  رودخانۀ  ‏غرقاب  اشاره  كرد  كه  پس  از  عبور  از  جنوب  شهرستان  به  رودخانۀ  قمرودی  می ریزد.  رودخانۀ  قمرودی  نیز  از  كوه های  لرستان  ‏سرچشمه  می    گیرد  و  پس  از  عبور  از  شهرستان  خمین،  محلات  و  دلیجان  به  دریاچۀ  مسیله  می ریزد.‏  با  توجه  به  ‏مطالب  گفته  شده  به  نظر  می  رسد  که  قرار  گرفتن  شهرستان  خمین  در  منطقۀ  كوهستانی  و  داشتن  آب  و  هوای  ‏معتدل  و  باران  كافی  سبب  شده  است  تا  در  دوره های  مختلف  تاریخی  جمعیت  های  انسانی  از  این  منطقه  به  منزلۀ  سكونتگاه  استفاده  كنند. علاوه  بر  این،  قرار  گرفتن  شهرستان  خمین  ‏در  مسیر  عبور  اقوامی  كه  از  نواحی  شمال    غرب  و  لرستان  به  سمت  قم  و  مركز  ایران  می  رفته اند  نیز  بر  اهمیت  ‏شهرستان  اراك  می  افزاید.  از  جملۀ  این  اقوام،  که  امروزه  آثار  آنان  به  صورت  کلیسا،  مدرسه  و  قبرستان   در  این  شهرستان  ‏باقی  مانده  است  و  به  گفتۀ  ساکنان  منطقه  تا  حدود  کمتر  از  پنجاه  سال  پیش  در  این  منطقه  ساکن  بوده اند،  ارمنیانی  ‏هستند  که  به  اجبار  از  ارمنستان  به  این  منطقه  کوچانده  شدند. ورود  این  قوم  به  خمین  سبب  تحولات  ‏فرهنگی  متعددی  در  فرهنگ  ساکنان  آن  شد،  از  جمله  تغییر  در  شیوه    های  کاشت  و  داشت  محصولات  ‏کشاورزی  و  احداث  مدارس.به  گواهی  افراد  محلی  ارمنیان  جماعتی  خوش  نام  بودند  و  همین  امر  سبب  شده  ‏که  از  احترام  و  اقبال  فراوانی  برخوردار  باشند،  اگرچه  سال ها  از  مهاجرت  آنان  به  شهرهای  بزرگ  می گذرد.  این  ‏خوش  نامی  و  احترام  موجب  شده  که  قبرهای  آنان  محترم  شمرده  شود  و  از  هرگونه  تعرض  انسانی  مصون  باشند.‏

در  این  مقاله،  تعداد  ده  گورستان  مورد  بررسی  قرار  گرفته  و  علاوه  بر  آن،  به  شیوۀ  تزیین  سنگ  قبرها  و  نماد ‏های  دینی  و  مذهبی  آنها  نیز  پرداخته  شده  است.‏

 

قبرستان  ‎ارمنیان  ‎خورزن(1) ‏

قبرستان  ‎ارمنیان  خورزن(‏1‏)[6]  در  ‎فاصلۀ  ‎‏پنجاه‏  ‎متری  ‎غرب  ‎روستای  ‎خورزن  ‎بر  ‎بالای  ‎تپۀ  ‎طبیعی  ‎بلندی  ‎قرار  گرفته  ‎است.‏  سنگ  ‎قبرهای  ‎گورستان  ‎در  ‎جهت  ‎شمالی  جنوبی  ‎بر  ‎روی  ‎برجستگی  ‎طبیعی  ‎نسبتا  ‎بلندی  قرار  گرفته  اند.  بررسی  گورها‎‎  ‎نشان  ‎می دهد  ‎كه  این  ‎سنگقبرها  ‎از  ‎نظم  ‎و  ‎ترتیب  ‎خاصی  ‎برخوردار  نیستند  ‎و  ‎به  ‎صورت  ‎پراكنده  ‎در  ‎سطح  ‎برجستگی  ‎طبیعی  ‎دیده  ‎می شونداین  ‎سنگ  ‎قبرها  ‎عمدتاً  ‎به  صورت  ‎مستطیل  ‎شكل  ‎ساخته  ‎شده  اند  ‎اما  ‎سنگ  ‎قبرهایی  ‎نیز  ‎دیده  ‎می شوند  ‎كه‎‎  ‎مربع  ‎شكل  هستند.  از  ‎نظر  ‎نقش،  ‎سنگ قبرها  ‎تنوع  بسیاری  دارند.این  ‎نقش ها  ‎به  ‎‏پنج‏  ‎دسته  ‎تقسیم  بندی  ‎می شوند  ‎كه  ‎عبارت اند  ‎از:

‏1‏.  سنگ قبرهایی  ‎كه  ‎دارای  ‎تراش  ‎بسیار  ‎منظم  ‎و  ‎دقیقی  ‎هستند.‎ در  ‎سطح  ‎مركزی  ‎این  ‎دسته  ‎از  ‎سنگ  قبرها،  ‎خطوط  ‎ارمنی  ‎در  ‎چند  ‎سطر  ‎دیده  ‎می    شود  .بر  ‎بالای  ‎این  ‎خطوط  ‎نقش های  ‎گوناگون  ‎گل  ‎و  ‎گیاه  وجود  دارد  ‎كه  ‎به  ‎طرز  ‎زیبایی  ‎به  دست  ‎هنرمندان  ‎ایجاد  ‎شده  ‎است.

‏2.  ‎سنگ  قبرهایی  ‎كه  ‎بر  ‎سطح  ‎مركزی  ‎آنها  ‎خطوط  ‎ارمنی  ‎در  ‎چند  ‎سطر  ‎به  ‎صورت  ‎افقی  ‎ترسیم  ‎شده  است.

‏3.‏  ‎سنگ  قبرهایی  ‎كه  ‎بر  ‎بخش  ‎بالایی آنها  ‎خطوط  ‎ارمنی  ‎در  ‎چند  ‎سطر  ‎آورده  ‎شده  و  در  زیر  ‎این  ‎خطوط  ‎علامت  ‎صلیب  ‎نقش  ‎شده  ‎است.

‏4.‏  ‎سنگ  ‎قبرهایی  ‎كه  ‎علامت  ‎صلیب  ‎در  ‎بخش  ‎بالایی  ‎آنها  ‎كنده  ‎شده  ‎است. در  ‎زیر  ‎این  ‎نقش  ‎خطوط  ارمنی  ‎در  ‎چند  ‎سطر  ‎دیده  ‎می    شود.

‏5.‏  ‎سنگ  ‎قبرهایی  ‎كه  ‎دارای  ‎سطح  ‎نامنظم  ‎و  ‎بدون  ‎تراش  ‎كامل  ‎هستند. بر  ‎سطح  ‎مركزی  ‎این  ‎دسته  ‎از  سنگ    قبرها  ‎تنها  ‎چند  ‎كلمه  ‎به  ‎خط  ‎ارمنی  ‎نوشته  ‎شده  ‎است.‏  تعدادی  ‎از  ‎سنگ قبرها  ‎نیز  ‎فاقد  ‎تراش،  ‎شکل  ‎خاص  ‎یا  ‎نوشته  ‎و  ‎عبارتی  ‎بوده  ‎و  ‎به  ‎همان  ‎شكل  ‎اولیه  ‎بر  بالای  ‎قبر  ‎متوفی  ‎جای  ‎گرفته  اند.

 

Click to enlargeClick to enlarge
نمای قبرستان خورزن (1)نمونه ای از سنگ قبرهای خورزن (1) با نقش گیاهی

 

Click to enlarge
نمونه ای از سنگ قبرهای خورزن (1)

 

قبرستان  ‎ارمنیان  ‎خورزن(2‏)

قبرستان  ‎تاریخی  ‎ارمنیان  ‎خورزن(2) [7]در  ‎غرب  ‎روستای  ‎خورزن  ‎بر  ‎بالای  ‎برجستگی  ‎صخره  ای  ‎نسبتاً  ‎بلندی  قرار  ‎گرفته  ‎است.‎ این  قبرستان  به  ‎همراه  ‎قبرستان  ‎شمارۀ  ‎‏1‏‎‎  ‎متعلق  ‎به  ارمنیانی  ‎هستند  ‎كه  ‎در  ‎دوره  های  ‎گذشته  ‎در  ‎روستای  ‎خورزن  ‎و  ‎روستاهای  ‎اطراف  ‎آن  ‎زندگی  ‎می  كردند.

بر  ‎بالای  ‎برجستگی  ‎نسبتاً  ‎بلند  ‎غرب  ‎روستا  ‎سنگ    قبرهای  ‎متعددی  ‎دیده  ‎می شود  ‎كه  ‎به  ‎صورت  پراكنده  ‎و  ‎بدون  ‎نظم  ‎خاصی  ‎در  ‎كنار  ‎یكدیگر  ‎قرار  ‎گرفته  اند.سنگ قبرهای  ‎گورستان  ‎به  صورت  ‎مستطیل  شكل  ‎ساخته  ‎شده  اند  ‎و  ‎از  ‎نظر  ‎نوع  ‎تراش‎  ‎و  ‎داشتن  ‎خطوط  ‎و  ‎نوشته  ‎‎  ‎به  ‎سه  ‎دسته  ‎تقسیم  بندی  ‎می شوند:

‏1.‏  ‎سنگ  قبرهایی‎‎  ‎كه  ‎به  صورت  ‎مستطیل  ‎شكل  و  ‎كامل  ‎تراشیده  ‎شده اند  ‎و  ‎تراش  ‎بسیار  ‎خوبی  دارند. بر  ‎سطح  ‎مركزی  ‎این  سنگ  قبرها  ‎خطوط  ‎و  ‎نوشته  هایی  ‎به  ‎همراه  ‎اشكال  ‎مختلف  ‎ترسیم  ‎شده  است.  بر  ‎بالای یکی  از  سنگ  قبرها  ‎تصویر  ‎انسانی  ‎را  ‎می  بینیم  ‎كه  ‎به  صورت  ‎ایستاده  ‎با  ‎كلاه  ‎و  ‎لباس  ‎بلند  ‎نمایش  داده  ‎شده  ‎و  ‎در  ‎دو  ‎طرف  ‎وی،  ‎اشكالی  ‎شبیه  به  ‎تسبیح  ‎کشیده  شده  استبر  بالای  ‎سنگ    قبر  ‎دیگری،  ‎به  ‎جای  ‎شخص  ‎ایستاده،  ‎درخت  ‎بلند  ‎و  ‎پر  ‎شاخ  ‎و  ‎برگی  ‎دیده  ‎می شود  ‎كه  ‎شاخه هایی  ‎دراطراف  ‎آن  ‎آویزان  ‎شده  است.‏  در  ‎زیر  ‎این  ‎اشكال، نوشته هایی  به  خط ارمنی  ‎در  ‎چند  ‎سطر  ‎دیده  می شود.  در  ‎پایین  ترین  ‎بخش  ‎نیز  تاریخ  درگذشت  ‎فرد  ‎متوفی  ‎نوشته  ‎شده  ‎است.

‏2.سنگ  قبرهایی‎‎  ‎كه  ‎تراش  ‎چندان  ‎دقیق  ‎و  ‎منظمی  ‎ندارند  ‎و  ‎بر  ‎سطح  ‎داخلی  آنها  ‎خطوط  ‎و  ‎نوشته هایی  مشتمل  بر  نام  ‎متوفی  ‎و  ‎سال‎‎  ‎فوت،  حک  شده  ‎است.

‏3.‏  ‎سنگ  قبرهایی‎‎  ‎كه  ‎فاقد  ‎تراش  ‎منظم‎  ‎كلی  هستند  ‎اما  ‎در  ‎بخش  ‎مركزی،  که  سطح  آن  صاف  ‎شده  است،  ‎‎نام  ‎فرد  و  ‎سال  ‎فوت  ‎او  را  به  زبان  ارمنی  ‎نوشته  اند.

به  ‎نظر  ‎می  رسد،  ‎سنگ  قبرهای  ‎نوع  ‎اول  ‎به  ‎افراد  ‎مهم  ‎و  ‎با  ‎نفوذ  ‎روستا  ‎تعلق  ‎داشته  ‎و  ‎سازندگان  ‎در  ساخت  ‎آنها  ‎تمام  ‎مهارت  ‎و  ‎دقت  ‎خود  ‎را  ‎به  ‎كار  ‎بسته  اندبه  ‎همین  ‎دلیل،  ‎این  ‎نوع  ‎سنگ    قبرها  از  ظرافت  ‎و  ‎دقت  ‎بیشتری  ‎نسبت  ‎به  ‎دیگر  سنگقبرها  ‎برخوردار  هستند.

 

Click to enlargeClick to enlarge
نمای قبرستان خورزن (2)یکی از سنگ قبرهای خورزن (2) با نقش انسانی

 

Click to enlarge
یکی از گورهای قبرستان خورزن (2)

 

قبرستان  ‎ارمنیان  ‎قره  ‎كهریز(1‏)

قبرستان  ‎تاریخی  ‎ارمنیان  ‎قره  ‎كهریز(1‏[8]  در  ‎روستای  ‎قره   كهریز‎ و  ‎در  ‎كنار  ‎آبراهه  ای  قرار  ‎گرفته  ‎كه  در  ‎زمان  ‎بارندگی  ‎آب  های سطحی  ‎را  ‎به  طرف  ‎رودخانۀ  ‎فرج  ‎آباد  ‎هدایت  ‎می  كند.‏  گورستان  ‎یاد  ‎شده،  ‎كه  ‎محدوده ای  ‎به  ‎طول  ‎‏پنجاه‏  ‎متر  ‎و  ‎عرض  ‎‏35‏  ‎متر  ‎را  ‎در  ‎بر  ‎می گیرد،  جهت  ‎شمال  غربیـ جنوب  ‎شرقی  ‎دارد.  بررسی  ‎قبرهای‎ گورستان  ‎نشان  ‎می  دهد  ‎كه  ‎سنگ قبرها  از  ‎نظم  ‎و  ترتیب  ‎خاصی  ‎برخوردار  ‎نیستند  ‎و  ‎به  ‎صورت  ‎پراكنده  ‎در  ‎‎  ‎محدودۀ  گورستان  ‎دیده  ‎می شوند.  این  سنگ  قبرها  ‎عمدتا  ‎به  ‎صورت  ‎مستطیل‎‎  ‎ساخته  ‎شده  اند  ‎اما  ‎سنگ  قبرهایی  ‎نیز  ‎دیده  ‎می  شوند  ‎كه    ‎مربع  ‎شكل  ‎هستند.  سنگ  ‎قبرها  ،كه  بیشتر  آنها  از  ‎یك  ‎جنسساخته  شده  اند،  ‎از  ‎نظر  ‎نقش  ‎تنوع  ‎زیادی  دارند.  سنگ قبرها  از  نظر  نقش  ‎به  پنج‏  ‎دسته  ‎تقسیم    بندی  ‎می  شوند  ‎كه  ‎عبارت  اند  ‎از:

‏1.‏  ‎سنگ  قبرهایی  ‎كه  ‎دارای  ‎تراش  ‎بسیار  ‎منظم  ‎و  ‎دقیق  ‎هستند.‏  ‎در  ‎سطح  ‎مركزی  ‎این  ‎دسته  ‎از  ‎سنگ    قبرها  ،خطوط  ‎ارمنی  ‎در  ‎چند  ‎سطر  و  بر  ‎بالای  ‎این  ‎خطوط  ‎نقش    های  گوناگون  ‎گل  ‎و  ‎گیاه  دیده  ‎می شود  ‎كه  ‎به  ‎طرز  ‎زیبایی  به  دست  ‎هنرمندان  ‎ایجاد  ‎شده  ‎است.

‏2.‏  سنگ  قبرهایی  ‎كه  ‎بر  ‎سطح  ‎مركزی  ‎آنها  ‎خطوط  ‎ارمنی  ‎در  ‎چند  ‎سطر  ‎به  ‎صورت  ‎افقی  ‎ترسیم  ‎شده  است.

‏3.‏  سنگ  قبرهایی  ‎كه  ‎بر  ‎بخش  ‎بالایی  ‎آنها  ‎خطوط  ‎ارمنی  ‎در  ‎چند  ‎سطر  ‎آورده‎‎  و  در  زیر  ‎این  ‎خطوط،  ‎علامت  ‎صلیب  ‎نقر  ‎شده  ‎است.

‏4.‏  سنگ  قبرهایی  ‎كه  ‎علامت  ‎صلیب  ‎در  ‎بخش  ‎بالایی  ‎آنها  ‎كنده  ‎شده  ‎است.در  ‎زیر  ‎این  ‎نقش،  ‎خطوط  ارمنی  ‎در  ‎چند  ‎سطر  ‎دیده  ‎می    شود.

‏5.‏  سنگ    قبرهایی  ‎كه  ‎دارای  ‎سطح  ‎نامنظم  ‎و  ‎بدون  ‎تراش  ‎كامل  ‎هستند.‏  ‎بر  ‎سطح  ‎مركزی  ‎این  ‎دسته  ‎از  سنگ    قبرها  ‎تنها  ‎چند  ‎كلمه  ‎به  ‎خط  ‎ارمنی  ‎نوشته  ‎شده  ‎است.

 

 

Click to enlarge
نمای قبرستان ارمنیان قره کهریز (1)

 

دسته    ای  ‎از  ‎سنگ    قبرها  ‎نیز  فاقد  ‎شكل  ‎هندسی  ‎منظم،  ‎نقش  ‎یا  ‎نوشته    ای  ‎خاص  ‎هستند  ‎و  ‎به  ‎نظر  ‎می    رسد  ‎كه  ‎پس  ‎از  ‎جدا  ‎شدن  ‎از  ‎بستر  ‎اصلی  ‎بر  ‎بالای  ‎قبر  ‎متوفی  ‎جای  ‎گرفته    اند.در  ‎نگاه  ‎كلی  ‎نوع  ‎سنگ    قبر،  ‎تراش،  ‎نقش  ‎و  ...  می    تواند  ‎نشان    دهندۀ  ‎شأن،  ‎شوكت  ‎و  ‎جایگاه  ‎اجتماعی  ‎فرددفن  ‎شده  ‎باشد.‏  در  ‎چند  مورد،  ‎در  ‎پایین  ‎‎  ‎سنگ  ‎قبر  ‎،  در  ‎زیر  ‎خطوط  ‎ارمنی  ‎چند  ‎سطر  ‎به  ‎خط  ‎فارسی  دیده  ‎می    شود  كه  متوفی  ‎را  ‎معرفی  ‎و  ‎زمان  ‎فوت  ‎او  ‎را  ‎به  ‎تاریخ  ‎هجری  ‎قمری  ‎مشخص  ‎کرده  است.

 ‎‎

 

Click to enlarge
یکی از قبور قبرستان ارمنیان قره کهریز (1)

 

قبرستان  ‎ارمنیان  ‎قره  ‎كهریز(2‏)

قبرستان  ‎تاریخی  ‎ارمنیان  ‎قره  كهریز  (‏2) [9]در  ‎فاصلۀ  ‎‏دو‏  ‎كیلومتری  ‎شرق  ‎روستای  ‎قرهكهریز  ‎و  ‎‏دویست‏  ‎متری  جنوب  ‎محور  ‎ارتباطی  ‎الیگودرز  ‎به  ‎خمین  ‎واقع  ‎شده  ‎است  .این  گورستان  ‎تاریخی،  ‎كه  ‎نشان  ‎از  ‎حضور  اقلیت  ‎ارمنیان  ‎در  ‎منطقه  ‎دارد،  ‎بر  ‎بالای  ‎برجستگی  ‎طبیعی  ‎نسبتاً  بلندی  ‎در  ‎كنار  ‎رودخانۀ  ‎فصلی  ‎فرج  آباد  ‎شكل  ‎گرفته  ‎است.

گورستان  ‎یاد  ‎شده  ،كه  ‎گستره    ای  ‎شمالی  ـ  جنوبی  ‎دارد  ‎محدوده    ای  ‎به  ‎طول  ‎‏سی  و  ‎عرض  ‎‏25‏  ‎متر  را  ‎در  ‎بر  ‎می گیرد.  بررسی  ‎سنگ    قبرهای  این  گورستان  ‎نشان  ‎می    دهد  ‎كه  آنها  ‎از  ‎نظم  ‎و  ترتیبی  ‎خاص  ‎برخوردار  ‎نیستند  ‎و  ‎به  ‎صورت  ‎پراكنده  ‎در  ‎سطح  ‎محدوده‎‎  ‎دیده  ‎می  شوند.  بیشتر  این  سنگ    قبرها  ‎‎مستطیل  ‎شكل‎‎  ‎و  ‎از  ‎یك  ‎جنس  ‎هستند.  به  طور  ‎كلی،  ‎قبرهای  ‎این  گورستان  ‎به  ‎چند  ‎گروه  ‎تقسیم  ‎می    شوند:

‏1.سنگ    قبرهایی  ‎كه  ‎دارای  ‎تراش  ‎منظم  ‎هستند  ‎و  به  شکل  ‎مستطیل  ‎تراشیده  ‎شده    اند.  برروی  سطح  ‎تراش  خوردۀ  ‎این  ‎نمونه    ها‎‎  ‎نام  ‎و  مشخصات  ‎متوفی  ‎و  ‎زمان  ‎تولد  ‎و  ‎فوت  ‎او  ‎به  خط  ‎ارمنی  به  صورت  ‎بر  ‎جسته  ‎حجاری  شده  ‎است.بر  ‎بالای  ‎این  ‎خطوط،  ‎نقش    های  گوناگون  ‎گل  ‎و  ‎گیاه  ‎دیده  ‎می  شود  ‎كه  ‎به  ‎طرز  ‎زیبایی  ‎به  دست  هنرمندان  ‎ایجاد  ‎شده  ‎است.

‏2.‏  سنگ  قبرهایی  ‎كه  ‎دارای  ‎نوشته  ‎و  ‎مشخصات  ‎متوفی  ‎به  ‎اضافۀ  ‎نقش    های  ‎اشاره  ‎شده  ‎در  ‎بالا  ‎هستند  ‎اما  ‎تراش  ‎منظم  ‎و  ‎شكل  ‎منظم  ‎هندسیندارند.

‏3.  دسته  ای  ‎از  ‎سنگ    قبرها  نیز  ‎فاقد  ‎شكل  ‎هندسی  ‎منظم،  ‎نقش  ‎یا  ‎نوشته    ای  ‎خاص  ‎هستند  ‎و  ‎به  ‎نظر  ‎می    رسد  ‎از  ‎بستر  ‎اصلی  ‎خود  ‎جدا  ‎شده  ‎و  ‎بر  ‎بالای  ‎قبر  ‎متوفی  ‎جای  ‎گرفته    اند.  همچنان  که  پیشتر  گفتیم  در  ‎نگاه  ‎كلی  ‎نوع  ‎سنگ  ‎قبر،  تراش،  ‎نقش  ‎و  ...  می    تواند  ‎نشان    دهندۀ  ‎شأن،  ‎شوكت  ‎و  ‎جایگاه  ‎اجتماعی  ‎فرد  ‎دفن  ‎شده  ‎باشد.

 

Click to enlargeClick to enlarge
نمای قبرستان ارمنیان قره کهریز (2)یکی از قبور قبرستان ارمنیان قره کهریز (2)

 

قبرستان  ‎ارمنیان  ‎فرج  ‎آباد

گورستان  ‎ارمنیان  ‎فرج  ‎آباد[10]  در  ‎فاصلۀ  ‎‏سیصد‏  ‎متری  ‎جنوب  ‎غرب  ‎روستای  ‎فرج  ‎آباد،  ‎بر  ‎بالای  ‎برجستگی  بلندی  واقع  ‎شده  ‎كه  ‎بر  ‎رودخانۀ  ‎فرج  ‎آباد  ‎مشرف  ‎است  .جادۀ  ‎خاكی،  ‎كه  ‎از  ‎جادۀ  ‎آسفالته  منتهی  ‎به  ‎روستای  ‎علی  ‎آباد  ‎جدا  ‎می    شود،  ‎با  ‎عبور  ‎از  ‎كنار  ‎گورستان  ‎به  ‎مزارع  ‎و  ‎كشتزارهای  ‎واقع  ‎در  غرب  ‎و  ‎شمال  ‎غرب  ‎روستا  ‎می  رسد.

 

 

Click to enlargeClick to enlarge
نمای قبرستان فرج آبادنمونه ای از قبرهای گورستان فرج آباد

 

سنگ  قبرهای  ‎گورستان در  ‎جهت  ‎شرقی ـ غربی  ‎بر  ‎روی  ‎برجستگی‎  ‎طبیعی  ‎نسبتاً  ‎بلندی  ‎كشیده  ‎شده  اند.  بررسی  قبرهای  گورستان  ‎نشان  ‎می دهد  ‎كه  ‎سنگ  قبرها  ‎‎نظم  ‎و  ‎ترتیب  ‎خاصی  ‎ندارند  ‎و  ‎به  ‎صورت  ‎پراكنده  ‎در  ‎سطح  ‎برجستگی  ‎یاد  ‎شده  ‎دیده  ‎می ‎شوند  .این  ‎سنگ  قبرها  ‎عمدتاً  ‎به  صورت  ‎مستطیل  ‎‎ساخته  ‎شده اند.‎ به  طور  ‎كلی  ‎سنگ  قبرهای  این  ‎گورستان  ‎در  ‎چند  ‎گروه  ‎دسته  بندی  ‎می شوند:

 

 

Click to enlargeClick to enlarge
نمونه ای از قبرهای گورستان فرج آبادنمونه ای از قبرهای گورستان فرج آباد با نقش های گیاهی

 

‏1.‏  سنگ  قبرهایی  ‎كه  ‎دارای  ‎تراش  ‎منظم  هستند  ‎و  ‎در  ‎قالب  ‎یك  ‎شكل  ‎هندسی  ‎حجاری  ‎شده اندبر  سطح  این  دسته  از  سنگ  قبرها مشخصات  متوفی  در  چند  سطر  ‎به  ‎خط  ‎ارمنی  ‎به  صورت  ‎برجسته  ‎و  ‎كنده کاری  شده  ‎دیده  ‎می شود  . بر  ‎بالا  ‎یا  ‎پایین  این  سطرها  نیز  ‎نقش  ‎صلیب،  ‎گل  ‎و  ‎گیاه  ‎و  طرح  های  دیگری  ‎از  ‎این  قبیل  ‎نقش  ‎شده  ‎است.

‏2.سنگ   قبرهایی  ‎كه  ‎فاقد  ‎تراش  ‎منظم    اند  اما  ‎بیشتر  ‎ویژگی های  ‎گروه  ‎اول  ‎را  ‎دارا  ‎هستند.

‏3.‏  سنگ  قبرهایی  ‎كه‎‎  ‎تراش  ‎منظم  ‎و‎‎  ‎نوشته  ‎یا  ‎علامتی  ‎خاص  ندارند  ‎و  ‎به  ‎نظر  ‎می  رسد  كه  ‎به  صورت  سنگ  ‎خام  ‎از  ‎جای  ‎اصلی  ‎خود  ‎جا  ‎به  ‎جا  ‎شده  ‎و  ‎بدون  ‎شكل  ‎دهی  ‎و  ‎تراش  ‎بر  ‎بالایقبرها  ‎جای  ‎گرفته اند.  نوع  ‎تراش  ‎سنگ  ‎و  ‎تزیینات  ‎آن  ‎می تواند  ‎نشانه ای  ‎از  ‎جایگاه  ‎اجتماعی  ‎صاحب  ‎قبر  باشد.‏  بر  ‎پایین  ‎یا  ‎حاشیۀ  ‎چند  ‎سنگ  ‎عبارت  ها  ‎و  ‎اشعاری  ‎به  ‎زبان  ‎فارسی  ‎و  ‎‎تاریخ  ‎به  هجری  قمری  ‎آمده  است.

 

قبرستان  ‎ارمنیان  ‎نصر  ‎آباد

گورستان  ‎ارمنیان  ‎نصر  ‎آباد[11]  در  ‎شمال  ‎روستای  ‎نصرآباد  ‎و  ‎در  ‎جنوب  ‎جادۀ  ‎آسفالتۀ  ‎خمین  ـ  الیگودرز  قرار  ‎گرفته  ‎است.  قبرهای  این  ‎گورستان  ‎در  ‎محور  ‎شمال  ‎به  ‎جنوب،  حد  ‎فاصل  ‎مخابرات  ‎روستا  ‎و  ‎اراضی  ‎كشاورزی  ‎در  ‎شمال،  كشیده  ‎شده  است.  سنگ  قبرهای گورستان  ‎‎بر  ‎اساس  ‎برخورداری  ‎از  ‎نقش  یا  فقدان  ‎آن  ‎در  ‎چند  ‎گروه  ‎قابل  ‎تقسیم بندی اند.

 

 

Click to enlarge Click to enlarge
 نمای قبرستان ارمنیان نصر آبادنمونه ای از قبرهای گورستان ارمنیان نصر آباد با نقش فرشتۀ بال دار 

 

1.  سنـگ  ‎قبـرهایـی  ‎كــه  ‎فـاقد  ‎نقـشی  ‎خــاص  هستند.  ایـن  ‎سنگ  قبرهای  ‎بدون  ‎تراش  ‎و  ‎نقش،  به  ‎همان  ‎شكلی  ‎كه  ‎از  ‎كوهستان  ‎آورده  ‎شده  اند،  ‎بر  ‎بالایقبرها  ‎جای  ‎گرفته  اند.

2.  سنگ ‎قبرهاییكه  ‎فاقد  تراش  ‎و  ‎بدون  ‎شكل  ‎هندسی  ‎منظم  هستند  اما  ‎نقش  صلیب  ‎بر  ‎روی  ‎آنها  ‎به  ‎نشانۀ  ‎مشخص ساختن  ‎كیش  ‎فرد  ‎متوفی  ‎كنده  ‎شده  ‎است.

3.  سنگ  ‎قبرهای  ‎دارای  ‎تراش  ‎كه  ‎در  ‎چهارچوب  ‎شكل  ‎هندسی  ‎جای  ‎میگیرند. بر  ‎سطح  ‎این  نمونه  ها  ‎مشخصات  ‎متوفی  ‎و  ‎زمان  ‎تولد  ‎و  ‎مرگ  وی  ‎به  ‎خط  ‎ارمنی  ‎آمده.  در  ‎چند  ‎نمونه  نیز  مشخصات  ‎شخص  ‎فوت  ‎شده  ‎و  ‎زمان  ‎درگذشت  وی  ‎به  ‎خط  ‎فارسی  ‎در  ‎پایین  ‎سنگ  ‎قبر  ‎كنده  ‎شده  ‎است.‏  به  غیر  ‎از  ‎نقش  ‎صلیب  ‎در  ‎بالای  ‎سنگ  ها  ‎بر  ‎روی  ‎برخی  ‎از  ‎سنگ  مزارها  ‎نقش  های  ‎دیگری  ‎از  ‎جمله  ‎نقش  ‎دو  فرشتۀ  ‎بال  دار  ‎در  ‎حال  ‎نگهداری  ‎صلیب  ‎و  ‎دو  ‎فرد  ‎یكی  ‎مونث  ‎و  ‎دیگری  ‎مذكر  ‎در  ‎دو  طرف  ‎كشیش  ‎دیده  می شوند.

 

Click to enlarge
نمونه ای از قبرهای گورستان ارمنیان نصر آباد با نقش های انسانی و کتیبۀ فارسی

 

قبرستان  ‎ارمنیان  ‎چهارطاق

قبرستان  ‎تاریخی  ‎ارمنیان  ‎چهارطاق[12]  در  ‎فاصلۀ  ‎‏دویست‏  ‎متری  ‎شمال  ‎روستای  ‎چهار  ‎طاق  ‎بر  ‎روی  ‎برجستگی  طبیعی  ‎نسبتاً  ‎بلندی  ‎قرار  ‎گرفته  ‎است.  سنگ  قبرهای  ‎گورستان  ‎در  ‎جهت  ‎شرقی  ‎غربی  ‎بر  ‎روی  ‎برجستگی  ای  ‎طبیعی  ‎كشیده  ‎شده‎‎اند.  بررسی قبرهای  گورستان  ‎نشان  ‎می دهد  ‎كه  ‎سنگ قبرها‎‎  ‎از  ‎نظم  ‎و  ‎ترتیبی  ‎خاص  ‎برخوردار  ‎نیستند  ‎و  ‎به  ‎صورت  پراكنده  ‎در  ‎سطح  ‎برجستگی  ‎طبیعی  ‎دیده  ‎می  شوند.  این  ‎سنگ  قبرها  ‎عمدتاً  ‎به  ‎صورت  ‎مستطیل  ساخته  ‎شده  اند  ‎اما  ‎سنگ قبرهایی  ‎نیز  ‎دیده  ‎می شوند  ‎كه  ‎مربع  ‎شكل  ‎هستند.  از  ‎نظر  ‎نقش،  سنگ  قبرها  ‎تنوع  ‎زیادی  دارند  و  ‎به  ‎‏چهار  دستۀ  زیر‏  ‎تقسیم  ‎می  شوند:

 

Click to enlargeClick to enlarge
نمای قبرستان چهارطاقنمونه ای از قبرهای گورستان چهارطاق

 

Click to enlarge
نمونه ای از قبرهای گورستان چهارطاق

 

‏1.‏  سنگ  قبرهایی  ‎كه  ‎بر  ‎سطح  ‎مركزی  ‎آنها  ‎خطوط  ‎ارمنی  ‎در  ‎چند  ‎سطر  ‎به  ‎صورت  ‎افقی  حکاکی  ‎شده  است.

‏2.‏  سنگ قبرهایی  ‎كه  ‎در  ‎بخش  ‎بالایی  ‎آنها  ‎خطوط  ‎ارمنی  ‎در  ‎چند  ‎سطر  ‎آورده  ‎شده  و  در  زیر  ‎این  ‎خطوط  ‎علامت  ‎صلیب  ‎نقر  ‎شده  ‎است.

‏3.‏  سنگ قبرهایی  ‎كه  ‎علامت  ‎صلیب  ‎در  ‎بخش  ‎بالایی  ‎آنها  ‎كنده  ‎شده  ‎است  و  در  ‎زیر  ‎این  ‎نقش  ‎خطوط  ارمنی  ‎در  ‎چند  ‎سطر  ‎دیده  ‎می  ‎شود.

‏4.‏  سنگ  قبرهایی  ‎كه  ‎دارای  ‎سطح  ‎نامنظم  ‎و  ‎بدون  ‎تراش  ‎كامل  ‎هستندبر  ‎سطح  ‎مركزی  ‎این  ‎دسته  ‎از  سنگ  قبرها  ‎تنها  ‎چند  ‎كلمه  ‎به  ‎خط  ‎ارمنی  ‎نوشته  ‎شده  ‎است.

بیشتر  سنگ  قبرهای  این  گورستان  ‎دارای  ‎تراش  ‎منظم  ‎و  ‎كامل  ‎هستند.  هنرمندان  پس  ‎از  شکل  دادن  ‎كامل  ‎سنگ قبرها  ‎به  ‎صورت  ‎مستطیل  ‎یا  ‎مربع‎‎  ‎با  ‎دقت  فراوان  ‎اقدام  ‎به  ‎ترسیم  نقش  ها  ‎و  ‎نقر  ‎خطوط  ‎ارمنی  ‎در  ‎سطح  ‎مركزی  ‎آنها  ‎كرده  اند.‏  سنگ قبرهای  ‎نامنظم  ‎و  ‎بدون  ‎شکل  ‎خاص  ‎در  ‎این  گورستان  ‎بسیار  ‎كم  ‎و  ‎انگشت  شمار  ‎هستند.

 

قبرستان  ‎ارمنیان  ‎لیلیان(1)‏

قبرستان  ‎ارمنیان  ‎لیلیان  (1)‏ [13]  در  ‎فاصلۀ  ‎‏سیصد‏  ‎متری  ‎شمال  ‎غرب  ‎روستای  ‎لیلیان  (مینو دشت‎‎‏)،‏  ‎بر  ‎روی  ‎تپۀ  طبیعی  ‎كم  ‎ارتفاعی  ‎قرار  ‎گرفته  ‎است.  جادۀ  ‎خاكی  ‎روستا  ‎پس  ‎از  ‎خارج  ‎شدن  ‎از  ‎غرب  ‎روستا  ‎و  گذر  ‎از  میان  ‎زمین های  ‎زراعی  ‎از  ‎دامنۀ  ‎شمالی  ‎قبرستان  ‎عبور  ‎می كند.

 

Click to enlarge
نمونه ای از سنگ قبرهای گورستان لیلیان (1)

 

سنگ  قبرهای  گورستان  ‎در  ‎جهت  ‎شرقی  ـ  غربی،  ‎بر  ‎روی  ‎برجستگی  ‎طبیعی،  ‎كشیده  ‎شده  اند.  بررسیقبرها  نشان  ‎می  دهد  ‎كه  ‎سنگ  قبرها    ‎نظم  ‎و  ‎ترتیبی  ‎خاص  ندارند  ‎و  ‎به  ‎صورت  پراكنده  ‎در  ‎سطح  ‎برجستگی  ‎طبیعی  ‎دیده  ‎می شوند.  این  ‎سنگ  قبرها  ‎عمدتا  ‎به  ‎شکل  ‎مستطیل  ساخته  ‎شده  اند  ‎اما  سنگ    قبرهایی  ‎نیز  ‎دیده  ‎می شوند  ‎كه‎‎  ‎مربع  ‎شكل  ‎هستند.  از  ‎نظر  ‎نقش  سنگ قبرها  ‎تنوع  فراوانی  ‎دارند  و  ‎به  پنج  دسته  تقسیم  ‎می شوند:

 

Click to enlarge
نمای قبرستان لیلیان (1)

 

‏1.  سنگ  قبرهایی  ‎كه  ‎بر  ‎سطح  ‎مركزی  ‎آنها  ‎خطوط  ‎ارمنی  ‎در  ‎چند  ‎سطر  ‎به  ‎صورت  ‎افقی  نوشته  ‎شده  است.

‏2.  سنگ قبرهایی  ‎كه  ‎در  ‎بخش  ‎بالایی  ‎آنها  ‎خطوط  ‎ارمنی  ‎در  ‎چند  ‎سطر  آورده  ‎و  در  زیر  ‎این  ‎خطوط  ‎علامت  ‎صلیب  ‎نقر  ‎شده  ‎است.

‏3.سنگ قبرهایی  ‎كه  ‎علامت  ‎صلیب  ‎در  ‎بخش  ‎بالایی  ‎آنها  ‎كنده  ‎و  در  میان  ‎چند  ‎گل  ‎قرار  ‎داده  ‎شده  ‎است.  در  ‎زیر  ‎این  ‎نقش  ‎خطوط  ‎ارمنی  ‎در  ‎چند  ‎سطر  ‎دیده  ‎می شود.

‏4.‏  سنگ  قبرهایی  ‎كه  ‎دارای  ‎سطح  ‎نامنظم  ‎و  ‎بدون  ‎تراش  ‎كامل  ‎هستند. بر  ‎سطح  ‎مركزی  ‎این  ‎دسته  ‎از  سنگ قبرها  ‎تنها  ‎چند  ‎كلمه  ‎به  ‎خط  ‎ارمنی  ‎نوشته  ‎شده  ‎است.

‏5ـ‏  سنگ  قبرهای  ‎مستطیل  ‎شكل  ‎كه  ‎در  ‎بخش  ‎بالایی  ‎و  ‎پایینی  ‎آنها  ‎خطوط  ‎ارمنی  ‎ایجاد  ‎شده  و  نقش  ها  در  میان  قابی  از  گل  و  بته  نمایش  داده  شده  است.‏

عموم  سنگ قبرهایی  ‎كه  ‎در  ‎گورستان  ‎دیده  ‎می شوند  ‎دارای  ‎تراش  ‎منظم  ‎و  ‎كامل  ‎هستند.  هنرمندان  پس  ‎از  ‎شکل  ‎دادن  ‎كامل  ‎سنگ  قبرها  ‎به  ‎صورت  ‎مستطیل  ‎یا  ‎مربع‎‎  ‎با  ‎دقت  ‎فراوان  ‎اقدام  ‎به  ‎ترسیم  نقش ها  ‎و  ‎نقر  ‎خطوط  ‎ارمنی  ‎در  ‎سطح  ‎مركزی  ‎آنها  ‎كرده اند.‏  سنگ قبرهای  ‎نامنظم  ‎و  ‎بدون  ‎شکل  ‎خاص  ‎در  ‎گورستان  ‎بسیار  ‎كم  ‎و  ‎انگشت  ‎شمار  ‎هستند.

 

قبرستان  ‎ارمنیان  ‎لیلیان(2)

قبرستان  ‎ارمنیان  ‎لیلیان(2) [14]  ‎در  ‎فاصلۀ  ‎‏چهارصد‏  ‎متری  ‎جنوب  ‎غرب  ‎روستای  ‎لیلیان  ‎‏(‏مینو  دشت)‏  ‎در  ‎میان  زمین های  ‎كشاورزی  ‎قرار  ‎گرفته  ‎است‎‎.[15].‏  سنگ  قبرهای  این  گورستان  ‎در  ‎جهت  ‎شرقی ـ ‎غربی  ‎بر  ‎روی  ‎برجستگی  ‎طبیعی  ‎كشیده  ‎شده  اند.  بررسیقبرها  نشان  ‎می  دهد  ‎كه  آنها  ‎از  ‎نظم  ‎و  ‎ترتیبی‎ خاص  ‎برخوردار  ‎نیستند  ‎و  ‎به  ‎صورت  پراكنده  ‎در  ‎سطح  ‎برجستگی  ‎طبیعی  ‎دیده  ‎می شوند.‎ این  ‎سنگ قبرها  ‎عمدتاً  ‎به  ‎صورت  ‎مستطیل  ‎‏ساخته  ‎شده  اند  ‎اما  سنگ قبرهایی  ‎نیز  ‎دیده  ‎می  شوند  ‎كه‎‎  ‎مربع  ‎شكل  ‎هستند.  از  ‎نظر  ‎نقش،  سنگ قبرها  تنوع  ‎زیادی  ‎دارند  و  ‎به  پنج  دسته  تقسیم  ‎می شوند:

‏1.‏  سنگ قبرهایی  ‎كه  ‎بر  ‎سطح  ‎مركزی  ‎آنها  ‎خطوط  ‎ارمنی  ‎در  ‎چند  ‎سطر  ‎به  ‎صورت  ‎افقی  نوشته  ‎شده  است.

‏2.‏  سنگ قبرهایی  ‎كه  ‎بر  ‎بخش  ‎بالایی  آنها  ‎خطوط  ‎ارمنی  ‎در  ‎چند  ‎سطر‎ نوشته  ‎شده  ‎است  و  در  زیر  ‎این  ‎خطوط  ‎علامت  ‎صلیب  ‎نقر  ‎شده  ‎است.

‏3.‏  سنگ  قبرهایی  ‎كه  ‎علامت  ‎صلیب  ‎در  ‎بخش  ‎بالایی  ‎آنها  ‎كنده  و  ‎در  میان  ‎چند  ‎گل  ‎قرار  ‎داده  ‎شده  ‎است.  در  ‎زیر  ‎این  ‎نقش  ‎خطوط  ‎ارمنی  ‎در  ‎چند  ‎سطر  ‎دیده  ‎می شود.

‏4.‏  سنگ  قبرهایی  ‎كه  ‎دارای  ‎سطح  ‎نامنظم  ‎و  ‎بدون  ‎تراش  ‎كامل  ‎هستند.  بر  ‎سطح  ‎مركزی  ‎این  ‎دسته  ‎از  سنگ قبرها  ‎تنها  ‎چند  ‎كلمه  ‎به  ‎خط  ‎ارمنی  ‎نوشته  ‎شده  ‎است.

‏5.‏  سنگ قبرهای  ‎مستطیل  ‎شكلی  ‎كه  ‎در  ‎بخش  ‎بالایی  ‎و  ‎پایینی  ‎آنها  ‎خطوط  ‎ارمنی  ‎ایجاد  ‎شده  ‎اما  ‎در  بخش  ‎میانی  ‎آنها  نقش  ها  میان  قاب  گل  و  بته  نمایش  داده  شده  است.‏

عموم  سنگ قبرهایی  ‎كه  ‎در  ‎گورستان  ‎دیده  ‎می شوند  ‎دارای  ‎تراش  ‎منظم  ‎و  ‎كا‎‎مل  ‎هستند.  هنرمندان  پس  ‎از  ‎شکل  ‎دادن  ‎كامل  ‎سنگ  قبرها  ‎به  ‎صورت  ‎مستطیل  ‎یا  ‎مربع  ‎با  ‎دقت  ‎فراوان  اقدام  ‎به  کشیدن  نقش  ها  ‎و  ‎نقر  ‎خطوط  ‎ارمنی  ‎در  ‎سطح  ‎مركزی  آنها  ‎كرده اند.‏  سنگ قبرهای  ‎نامنظم  ‎و  ‎بدون  شکل  خاص  ‎در  ‎سطح  ‎گورستان  ‎بسیار  ‎اندک  ‎و  ‎انگشت شمار  ‎هستند.

 

Click to enlargeClick to enlarge
نمای قبرستان لیلیان (2) نمونه ای از سنگ قبرهای سادۀ گورستان لیلیان (2)  

 

Click to enlargeClick to enlarge
نمونه ای از سنگ قبرهای گورستان لیلیان (2)  نمونه ای از سنگ قبرهای گورستان لیلیان (2)  

 

Click to enlargeClick to enlarge
نمونه ای از سنگ قبرهای گورستان لیلیان (2) نمونه ای از سنگ قبرهای گورستان لیلیان (2) 

 

Click to enlarge
نمونه ای از سنگ قبرهای گورستان لیلیان (2) با نقش حیوانی و قلیان 

 

Click to enlargeClick to enlarge
نمونه ای از سنگ قبرهای گورستان لیلیان (2) نمونه ای از سنگ قبرهای گورستان لیلیان (2) 

 

قبرستان  ‎ارمنیان  ‎قورچی باشی‏

قبرستان  ‎ارمنیان  ‎قورچی باشی[16]    در  ‎غرب  ‎شهر  ‎قورچی  باشی  و  ‎بر  ‎روی  ‎برجستگی  ‎كوچكی  واقع  ‎شده  ‎است.‏  سنگ قبرهای  ‎گورستان  ‎در  ‎جهت  ‎شرقی ‎ـ غربی  ‎كشیده  ‎شده  اند.  سنگ  قبرها  سطح  ‎و  ‎دامنۀ  ‎برجستگی  ‎یاد  ‎شده  ‎را  ‎در‎  ‎بر  ‎گرفته اند،  ‎به  گونه ای  ‎كه  ‎كمتر  ‎فضای  ‎خالی ای  ‎در  ‎سطح  ‎تپه  ‎دیده  می شود.

 

 

Click to enlargeClick to enlarge
نمای قبرستان قورچی باشی نمونه ای از سنگ قبرهای گورستان قروچی باشی 

 

Click to enlarge
نمونه ای از سنگ قبرهای گورستان قورچی باشی 

 

بررسی  ‎سنگ قبرها  ‎نشان  ‎می دهد  ‎كه  بیشتر  آنها  ‎ساده  ‎و  ‎فاقد  ‎تراش  ‎منظم  ‎و  هماهنگ  ‎هستند  ‎و  ‎به  نظر  ‎می  رسد  ‎سنگ  ها  ،به  ‎همان  ‎شكل  ‎اولیه  ای  ‎كه  ‎از  ‎كوهستان  ‎حمل  ‎شده اند،  بر  ‎بالایقبرها‎‎  ‎قرار  ‎گرفته  اند.  عرض  ‎سنگ  قبرهای  ‎این  ‎گورستان  ‎بین  چهل  تا  هشتاد‏  ‎و  ‎طول  آنها  ‎بین  ‎‏پنجاه  تا  دویست  سانتی    متر  ‎متغیر  ‎است.  ارتفاع  ‎آنها  ‎نیز  ‎از  پنجاه  سانتی  متر  ‎تجاوز  ‎نمی كند.‏  تعداد  ‎سنگ  ‎قبرهای  ‎این  ‎گورستان  ‎به  ‎‏213‏  ‎قطعه  ‎می  رسد  ‎كه  ‎به  ‎سه  ‎دسته  ‎قابل  ‎تقسیم  اند:

‏1.‏  سنگ قبرهایی  ‎كه  ‎فاقد  ‎نوشته  ‎و  ‎نقش اند  که  شامل  حدود  ‎‏176‏  ‎قطعه  ‎از  ‎سنگ  قبرهای  گورستان  می شوند.

‏2.‏  ‎سنگ ‎قبرهایی  ‎كه  ‎تنها  ‎نقش  ‎صلیب،  ‎به  ‎نشانۀ  ‎كیش‎‎  ‎متوفی،  ‎بر  ‎روی  ‎آنها  ‎كنده  ‎شده  ‎است.‏  تعداد  ‎این  ‎دسته  ‎از  ‎سنگ  ‎قبرها  ‎به  ‎‏چهار‏  ‎قطعه  ‎می رسد.

‏3.‏ ‎سنگ قبرهایی  ‎كه  ‎بر  ‎روی  ‎آنها  ‎نقش  ‎صلیب،  ‎مشخصات‎‎  ‎متوفی  ‎و  ‎سال  ‎مرگ  وی  حك  ‎شده  ‎است.‏  تعداد‎  ‎این  ‎دسته  ‎از  ‎سنگ  ‎قبرها  ‎در  ‎سطح  ‎و  ‎دامنه  ‎تپه  ‎‏33‏  ‎قطعه  ‎سنگ  ‎است  ‎كه  ‎دارای  ‎نقش  ‎و  نوشته  ‎هستند.

 

گاهنگاری

تمامی  این  قبرستان ها،  بر  اساس  تاریخی  که  در  روی  قبرها  حک  شده،  متعلق  به  دورۀ  قاجار  و  پهلوی  (قرن  هفدهم  میلادی  تا  اواسط  قرن  نوزدهم  میلادی)  هستند  و  با  مهاجرت  ارمنیان  به  شهرهایی  چون  اصفهان  و  ‏تهران  و  همچنین،  کشورهای  اروپایی  امروزه  دیگر  مراسم  خاک سپاری  و  تدفینی  در  آنها  صورت  نمی گیرد.‏

 

آسیب  شناسی

مواردی  که  در  زیر  آمده  سبب  تخریب  بخش هایی  از  این  گورستان  ها  شده:

‏1.تغییرات  جوی  و  گرم  و  سرد  شدن  هوا  در  فصل های  مختلف  سال  که  سبب  ایجاد  شكاف  در  سنگ قبرها  و  ‏شكسته  و  خرد  شدن  تدریجی  آنها  شده  است.‏

‏2.  عبور  جادۀ  خاكی  از  کنار  برخی  گورستان  ها  از  جمله  گورستان  لیلیان(1).‏

‏3.  گسترش  شهرها  و  روستاها  و  تبدیل  شدن  برخی  از  روستاها  به  شهر  از  جمله  توسعۀ  منازل  مسكونی  شهر  قورچی  باشی  به  ‏طرف  قبرستان  در  جهت  شرقی  که  سبب  شده  شماری  از  سنگ  قبرها  از  محل  اصلی  خود  جا  به  جا  شوند.  از  سوی  دیگر،  گسترش  زمین های  زراعی  اطراف  گورستان  نیز  در  تخریب  شماری  از  سنگ قبرهای  گورستان  در  ‏جهت  های  شمالی،  غربی  و  جنوبی  مؤثر  بوده  است.‏

‏4.  جابه جایی  شماری  از  سنگ قبرها  از  محل  اصلی  خود  به  دست  افراد  سودجو  که  در  ‏مواردی  سبب  آسیب دیدگی  آنها  شده  است.‏

‏5.  وجود  راه  های  روستایی  که  از  محدودۀ  قبرستان  می گذرد  و  همچنین،  عبور  و  مرور  روستاییان  با  ‏دام  هایشان  از  روی  قبرها  یکی  دیگر  از  عوامل  تخریب  و  جابه جا  شدن  سنگ  قبرهاست  که  به  ‏مرور  زمان  سبب  سائیده  و  محو  شدن  نوشته ها  و  تزئینات  آنها  شده  است.  ‏

‏6.  در  سال  های  اخیر  میراث  فرهنگی  استان  مرکزی  برخی  از  سنگ قبرها  را  مرمت  کرده  است  و  قبرهای  جابه جا  ‏شده  را  به  جایگاه  اصلی  آنها  بازگردانده  و  به  منظور  محکم  ساختن  آنها  از  بتن  استفاده  کرده اند  اما  بتن  در  بلند  مدت  با  جذب  ‏رطوبت  سبب  سرعت  بخشیدن  به  روند  تخریب  سنگ قبرها  می شود.  علاوه  بر  این،  در  سطح  ‏قبرستان  و  بین  قبرها  سنگ  ریزه  های  بادامی  ریخته  اند  که  برخورد  این  سنگ ریزه ها  به  سنگ قبرها،  در  اثر  عوامل  انسانی  و محیطی،  در  دراز  مدت  سبب  ‏محو  شدن  نقش  ها  و  نوشته های  آنها  می شود  و  در  نهایت،  زمینۀ  فرسودگی  سنگ ها  را  فراهم  می   سازد.‏

 

جمع  بندی

بعد  ‎از  ‎دورۀ  ‎صفویه  ‎و  ‎به  ویژه،  ‎در  ‎دورۀ  ‎قاجار  ‎خمین  نسبت  ‎به  ‎دوره های  ‎گذشته  توسعۀ  بیشتری  یافت.  در  ‎این  ‎دوره،  ‎جمعیت  ‎شهرستان  ‎رشد  ‎فزاینده ای  ‎پیدا‎  ‎کرد  و  ‎شهر  ،كه  ‎به  ‎نظر  ‎فاقد  ‎انسجام  ‎شهری  ‎تا  ‎پیش  ‎از  ‎آندوران  بوده،  در  ‎خدمت  ‎تجارت  ‎و  ‎رشد  ‎و  ‎توسعه  ‎قرار  گرفت.‎ خمین  ‎به  منزلۀ‎‎  ‎شهری  میان  راهی،  در  ‎حد  ‎فاصل  ‎اصفهان  ‎و  ‎اراك  ‎و  ‎غرب  ‎كشور، ‎نقش  ‎مهمی  ‎پیدا  کرد  ‎و  یک  بازار  ‎و  ‎چند  ‎كاروان    سرا  ‎در  آن  ساخته  شد  كه  ‎امروزه  ‎بقایای  ‎آنها  ‎هنوز  ‎پابرجاست.‏  در  دورۀ  قاجار،  به  علت  نا  امنی  ناشی  از  هجوم  گاه  و  بی گاه  لرهای  بختیاری،  مناطق  غرب  شهرستان  خمین،  ‏که  از  نظر  کشاورزی  بسیار  مستعد  بوده،  تقریباً  از  سکنه  خالی  شد.  برای  به  زیر  کشت  بردن  این  زمین ها  و  ‏جبران  کاهش  جمعیت  ‎دسته هایی  ‎از  ‎ارمنیان  ‎كوچانده  ‎شده  ‎به  مركز  ‎كشور  ‎در  ‎نیمۀ  ‎غربی  ‎شهرستان  ‎مستقر  شدند  ‎و  ‎‎روستاهایی  را  که  در  این  نوشتار  به  آنها  اشاره  شد  ‎به  ‎وجود  ‎می  آوردند.‏  این  ارمنیان،  ‎كه  ‎مردمی  ‎هنر  ‎دوست  ‎و  ‎صنعتگر  ‎بودند، ‎در  ‎شكوفایی  ‎روستاها  ‎و  تقویت  کارکرد  اقتصادی  ‎آنها  نقش  ‎بسزایی  ‎ایفا‎ کردند.‏  ‎با  ‎افزایش  ‎نسبی  ‎جمعیت  در  ‎دشت  ‎خمین  ‎نیز  ‎روستاهایی  ‎بر  ‎پایۀ  ‎كشاورزی  ‎و  ‎‎بهره  گیری  ‎از  ‎آب  ‎رودخانۀ  ‎خمین  ‎و  ‎قنات ها  شکل  گرفت.

با  استقرار  عوامل  ‎حكومتی  ‎در  ‎نقاط  ‎گوناگون  ‎شهرستان  ‎‎و  ‎روستاها  ‎و  ‎نظام  ‎برداشت  ‎آنها  ‎تحت  ‎نظام  ارباب  ‎رعیتی  ‎ادار‎‎ه  ‎شد.‏  ‎‎در  ‎داخل  ‎روستاها  نیزبناها  ‎و  ‎عماراتی  ساخته  ‎شد  ‎كه  ‎به  ‎خان  ها  ‎و  بزرگان  ‎روستا  ‎تعلق  ‎داشتند.  ‎در  ‎این  ‎زمان  ‎جنگ  ‎و  ‎جدال هایی  ‎نیز  ‎در  ‎میان  ‎‎خان ها  و  ‎بزرگان  ‎روستاها  به  ‎وجود  ‎آمد  ‎كه  سبب  ‎نا امنی  ‎شدیدی  ‎در  ‎سطح  ‎شهرستان  ‎شد.‏  ‎از  ‎سوی  ‎دیگر،  ‎حملات  ‎متعددی  نیز  ‎از  ‎سوی  ‎لرهای  ‎هفت  ‎لنگ  ‎صورت  ‎گرفت  ‎كه  ‎منجر  ‎به  ‎ساخت  ‎قلعه ها  ‎و  ‎برج  ‎و  ‎باروهای  ‎متعددی  ‎در  سراسر  ‎دشت  ‎خمین  ‎شد،  ‎به  طوری كه  ‎امروزه  ‎در  بیشتر  روستاهای  ‎دشت  ‎خمین  ‎می  ‎توان  ‎چنین  ‎قلعه    های  ‎برج  ‎و  ‎بارو  ‎داری  ‎را  ‎مشاهده  ‎كرد.‏

علاوه  بر  مواردی  که  در  خصوص  نقوش  سنگ قبرها  گفته  شد،  برخی  از  این  سنگ قبرها  دارای  نقش  های  دیگری  از  جمله  تبر،  اره  و  تیشه  هستند  که  ‏نشان  دهندۀ  شغل  و  حرفۀ  متوفی  در  زمان  حیات  وی  هستند.‏

 

Click to enlarge
شهرستان خمین و موقعیت قبرستان های بررسی شده 

 

در  برخی  از  قبرها  نیز  نقش های  گیاهی  از  جمله  درخت  (احتمالاً  تاک)  و  گل  دوازده    پر  (احتمالاً  لوتوس)کنده  شده  است.  در  برخی،  نیز  نقش  دو  جام  شراب  حکاکی  شده  که  می    تواند  ‏علاوه  بر جنبۀ  مفهومی  نشان    دهنده  شغل  صاحب  قبر  در  زمان  حیات  باشد.‏

بر  روی  برخی  از  قبرها  شکل  صلیب  ساده  ای  بر  روی  صخره  ای  نتراشیده  به  روش  کوبشی  حک  شده.  دسته  ای  از  سنگ  قبرها  فاقد  نوشته  اند  و  پرداخت  نشده اند.  برخی  از  این  سنگ  قبرها  از  تخته  سنگ های  نامرغوب  و  آهکی  ساخته  شده  اند  که  نشان  می  دهد  بازماندگان  این  افراد  توانایی  مالی  خریدن  ‏یا  انتقال  سنگ  دیوریت  سیاه  رنگ  را،  که  در  دامنۀ  کوه  های  غرب  و  جنوب  خمین  وجود  دارد،  نداشته  اند.‏

در  میان  این  گورستان  ها،  به  ویژه،  گورستان  لیلیان(2)  دو  قبر  جالب  وجود  دارد.  یکی  قبری  که  از  سنگ  دیوریت  سیاه  ‏به  طول  65  سانتی  متر  به  صورت  نیم  کره  تراشیده  شده  و  فاقد  نوشته  و  تزیینات  است  و  احتمالاً  قبر  یک  بچه  بوده  و  دومی  تکه  سنگی  ساده  که  دارای  سه  نگارۀ  قلیان  در  مرکز  و  کلاغ  یا  پرنده  ای  دیگر  در  دو  طرف  آن  و  نقش  یک  روباه  است  که  این  حیوانات  نماد  مرگ  هستند.  نقش  های  انسانی  با  لباس  قاجاری  نیز  بر  ‏روی  برخی  از  سنگ  قبرها  حکاکی  شده  اما  تعداد  این  نقش  ها  بسیار  اندک  است.‏ 

 

پی‌نوشت‌ها:

1-دکتری  باستان  شناسی.

2-دانشجوی  دکترای  باستان  شناسی  دانشگاه  محقق  اردبیلی.

3-هوشنگ  پوركریم،  «سنگ  مزارهای  ایران»،  هنر  و  مردم،  دوره1،  ش12  (1342):  31.

4-‏عباس  علیزاده،‏  ‏تئوری‏  ‏و‏  ‏عمل‏  ‏در‏  ‏باستان‏  ‏شناسی  (‏تهران،‏  ‏سازمان‏  ‏میراث‏  ‏فرهنگی‏  ‏كشور1386،‏)،  ص  15.‏

5-حسن  طلایی،  «سنت  ها  و  شیوه  های  تدفینی  در  عصر  آهن  ایران  (حدود  800-1450  ‏ق    م)»،  مجلۀ  دانشکده  ‏ادبیات  و  علوم  انسانی  دانشگاه  تهران  (1381):  177.         

6-شماره  ‎بررسیKH  101  ‏  ،  مختصات  ‎جغرافیایی  ‏X:  395565  Y:  3723233  ‏،  ارتفاع  از  سطح  ‏دریا2221متر.

7-شمارۀ  ‎بررسیKH  102  ‏  ،  مختصات  ‎جغرافیایی  ‏  X:  395568  Y:  3723236  ‏‏  ‏،  ارتفاع  از  سطح  ‏دریا  2227متر.

8-  شمارۀ  ‎بررسیKH  107  ‏  ،  مختصات  ‎جغرافیایی  ‏X:  391432  Y:  3704097‏،  ارتفاع  از  سطح  ‏دریا  2309متر.

9-  شمارۀ  ‎بررسیKH  108  ‏  ،  مختصات  ‎جغرافیایی  ‏X:  392445  Y:  3703848،  ارتفاع  از  سطح  ‏دریا  2301متر.

10-  شمارۀ  ‎بررسیKH  114  ‏  ،  مختصات  ‎جغرافیایی  ‏X:  394757  Y:  3702910‏،  ارتفاع  از  سطح  ‏دریا  2235متر.

11-  شمارۀ  ‎بررسیKH  117  ‏  ،  مختصات  ‎جغرافیایی  ‏X:  400257  Y:  3705659‎‎،  ارتفاع  از  سطح  ‏دریا  2103متر.

12-  شمارۀ  ‎بررسیKH  183  ‏  ،  مختصات  ‎جغرافیایی  ‏X:  390855  Y:  3728368‎‎‎،  ارتفاع  از  سطح  ‏دریا  2006متر.

13-  شمارۀ  ‎بررسیKH  190  ‏  ،  مختصات  ‎جغرافیایی  ‏X:  402098  Y:  3727627‎‎‎،  ارتفاع  از  سطح  ‏دریا  1921متر.

14-  شمارۀ  ‎بررسیKH  191  ‏  ،  مختصات  ‎جغرافیایی  ‏X:  401168  Y:  3727656‎‎‎‎،  ارتفاع  از  سطح  ‏دریا  1930متر.

15-این  روستا  دارای  دو  کلیسا  بوده  که  امروزه  یکی  از  کلیساها  کاملاً  تخریب  شده  و  کلیسای  دیگر  نیز  به  محل  سکونت  و  انباری  یکی  از  اهالی  تبدیل  شده.  به  گفته  اهالی  امروزی  لیلیان  هرکدام  از  این  کلیساها  به  طایفه  ای  از  ارمنیان  ساکن  در  این  روستا  تعلق  داشته  که  از  ‏نظر  مذهبی  در  پیرو  یکی  از  فرقه های  ارمنیان  بوده  اند  و  این  دو  قبرستان  (لیلیان  1  و  لیلیان2)  نیز  هرکدام  به  یکی  از  این  ‏گروه  های  مذهبی  تعلق  داشته  است.‏         

16-شمارۀ  ‎بررسیKH  193  ‏،  مختصات  ‎جغرافیایی  ‏X:  395124  Y:  3726717‎‎‎‎،  ارتفاع  از  سطح  ‏دریا  1977متر.

 

منابع:

شیرزاد،  غلام.  بررسی  و  شناسایی  باستان شناسی  شهرستان  خمین.  بایگانی  میراث  فرهنگی  و  ‏گردشگری  استان  مرکزی  (منتشر  نشده)،  1388.

رحم  دل،  محمد  ؛  كاظمی  دهقی،  قاسم.  سیمای  میراث  فرهنگی  (استان  مركزی).  ادارۀ  كل  ‏آموزش،  انتشارات  و  تولیدات  فرهنگی،؛1383.

طلایی،  حسن.  «سنتها  و  شیوههای  تدفینی  در  عصر  آهن  ایران  (حدود  800  ـ1450  ‏ق م)».  مجله  دانشکده  ادبیات  و  علوم  انسانی،  دانشگاه  تهران.‏1381.

پوركریم،  هوشنگ.  «سنگ  مزارهای  ایران».  هنر  و  مردم.  دورۀ1.  ش12.  1342:  31  ـ  39.‏

علیزاده،  ‎عباس.  ‎تئوری  ‎و  ‎عمل  ‎در  ‎باستان  ‎شناسی.  ‎تهران:  سازمان  ‎میراث  ‎فرهنگی كشور،1386.




نقل مطالب فصلنامۀ پیمان تنها پس از هماهنگی با مسئولان فصلنامه، با ذکر کامل منبع (به صورت لینک کامل و ذکر نام مؤلف) و بدون هرگونه دخل و تصرف میسر است.
Copyright © 2008-2014 Payman Cultural Quarterly Journal | Design and Developed by Narek Hartunian & Narbeh Bedrosian
تعداد بازدید: 10639